ਵੇਰਵਾ (Description)

ਹਰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹੇਠ ਦੱਬ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

“ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਵੇਲੀ” ਇੱਕ ਰਹੱਸ, ਸਸਪੈਂਸ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਧਿਆਇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਭੇਤ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਣਹੋਣੇ ਮੋੜ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗਾ।

ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਹੱਸਮਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਅਧਿਆਇ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖੇਗਾ।

ਲੇਖਿਕਾ: ਪਰਦੀਪ ਕੌਰ

ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਲਈ AI ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ।

                            

ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਵੇਲੀ

ਲੇਖਿਕਾ: Pardeep Kaur

ਅਧਿਆਇ 1 — ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਚਾਬੀ

ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਪਹੀਏ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹੇ, ਮੇਹਰ ਕੌਰ ਨੇ ਬੇਧਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਸ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਪਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੁਰਾਣੀ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਇੱਕ ਚਾਬੀ ਪਈ ਸੀ—ਭਾਰੀ, ਠੰਢੀ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਧਾਰਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਚਾਬੀ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।

ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਗਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਸੂਟਕੇਸ, ਕੁਝ ਡਾਲਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਗੁੱਸਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਹ ਛਿਆਲੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਪੈਸਾ, ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਚੁੱਪ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਭਾਰ ਉਸ ਨੀਲੇ ਸੂਟਕੇਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸੀ।

ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉਸਨੂੰ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਫ਼ੋਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਿਆ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੇ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੋਹਰ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਇੱਕ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਹਵੇਲੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਾਗਜ਼, ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਇਹ ਚਾਬੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪੱਤਰ ਸੀ।

ਮੇਹਰ,
ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵੇਲੀ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵੇਚ ਸਕਦੀ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹੱਕ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਗਵਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
ਪਰ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਚਾਬੀ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਦੇਈਂ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਕਮਰਾ ਵਿਖਾਏਗਾ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਬਾਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਠੀਕ ਲੱਗੇ, ਕਰੀਂ।
—ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੱਤਰ ਕਈ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਵੇਲੀ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੁਕਦੀ ਸੀ—ਸਰਤਾਜ।

ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜ਼ੁਬਾਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਨਾਮ ਮਿਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪੁਰਾਣੀ ਚਾਬੀ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗਰਮ ਹਵਾ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ। ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀ ਨਪੀ-ਤੁਲੀ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ, ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਮਹਿਕ ਸੀ। ਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਖੇਤ ਫੈਲ ਗਏ। ਕਿਤੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਸਨ, ਕਿਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਹੜੇ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੋਈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕਾਰ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਰਾਤ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੀ।

ਉਸ ਰਾਤ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੂਰੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਜੀਵਾਂਗੀ।”

ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣਗੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਏਨਾ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਫਿਰ ਜਾ। ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ—ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਬੇਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਸਰਤਾਜ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ। ਮੇਹਰ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਚਾਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਸਰਤਾਜ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੇਹਰ ਬਿਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖੇ ਚਲੀ ਗਈ।

ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੇ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਸ਼ਾਮ ਢਲਣ ਲੱਗੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਾਰ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਮੁੜੀ। ਦੂਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਛੱਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਘਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ, ਇਕੱਲੀ ਲੱਗੀ।

ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕਾਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਉੱਪਰ ਲੱਗਿਆ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੰਗ ਨਾਲ ਭੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਕਾਰ ਰੁਕੀ ਤਾਂ ਮੇਹਰ ਕੁਝ ਪਲ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਉਸਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਹੁਣੇ ਕਾਰ ਮੁੜਵਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਬਚੀ ਰਹੇਗੀ।

ਪਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਹਲਕੀ ਸਫ਼ੈਦੀ ਸੀ। ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਠਹਿਰਾਅ। ਉਸਨੇ ਚਿੱਟਾ ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੀ ਵਾਸਕਟ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਖੜ੍ਹਨ ਦਾ ਢੰਗ ਉਹੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿੱਲਣਾ ਨਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।

ਮੇਹਰ ਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਰੀ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਕਦਮਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ।

“ਤੂੰ ਆ ਗਈਂ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੈਰਾਨੀ ਸੀ, ਨਾ ਰਸਮੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੇਹਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਣਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

“ਮੈਂ ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਆਈ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਸ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

“ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।”

“ਮੈਂ ਹਵੇਲੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਖ ਕੇ ਵੇਚਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਾਂਗੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਭਾਵ ਬਦਲੇ ਸੁਣੀ। ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਹਰ ਦੇ ਪਰਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਈ।

“ਚਾਬੀ ਲਿਆਈਂ?”

ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਚੁੱਭਿਆ। “ਤੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੇਂਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਹਾਂ?”

ਸਰਤਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਚਮਕੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਨਹੀਂ।

“ਕਿਵੇਂ ਹੈਂ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਾਬੀ ਲਿਆਈਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ।

ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਿੰਮ ਅਜੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੁਣ ਛੱਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨੀਲੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮਿਹਰਾਬਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਘੜਾ ਉਹੀ ਸੀ। ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਨੇ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹਿਲਾਇਆ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।

ਅੰਦਰਲੇ ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤਸਵੀਰ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਸੀ। ਮੇਹਰ ਦੇ ਕਦਮ ਰੁਕ ਗਏ।

ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਉੱਤੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ—ਬੰਦ ਅੱਖਾਂ, ਚਿੱਟੀ ਚਾਦਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਜਨਬੀ ਹੱਥ। ਹੁਣ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਚਿਹਰਾ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਬਹੁਤ ਲਿਆ ਸੀ,” ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਮੇਹਰ ਤਸਵੀਰ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। “ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।”

“ਕੁਝ ਲੋਕ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਥੱਲੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।”

ਮੇਹਰ ਮੁੜੀ। “ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।”

ਇਸ ਵਾਰ ਗੱਲ ਸਰਤਾਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਠਹਿਰਾਅ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਟੁੱਟਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੰਭਾਲ ਗਿਆ।

“ਤੇਈ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇੱਕੋ ਸ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਮੇਹਰ।”

“ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਲੈਣ ਨਹੀਂ ਆਈ।”

“ਫਿਰ ਚਾਬੀ ਕਿਉਂ ਲਿਆਈਂ?”

ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਦਾਲਾਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਤੰਗ ਰਸਤਾ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਸਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੋਟੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਤਾਲਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਸ ਵਿੱਚ ਪਈ ਚਾਬੀ ਦਾ ਭਾਰ ਫਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।

“ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਉਹ ਸੱਚ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਬਾਈ ਸਾਲ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ।”

“ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਹੈ?”

“ਜਿੰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਿੱਤਾ।”

ਮੇਹਰ ਪੱਛਮੀ ਦਾਲਾਨ ਵੱਲ ਵਧੀ, ਪਰ ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

“ਅੱਜ ਨਹੀਂ।”

“ਚਾਬੀ ਮੇਰੀ ਹੈ। ਹਵੇਲੀ ਮੇਰੀ ਹੈ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।”

“ਹਾਂ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਇੱਕ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਵੇਂਗੀ—ਦਰਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ।”

ਮੇਹਰ ਹੱਸ ਪਈ, ਪਰ ਉਸ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। “ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖਣਗੇ?”

“ਸ਼ਰਤ ਮੰਨਣੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਤੂੰ ਤਾਲਾ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਵੇਲੀ ਵੇਚ ਸਕਦੀ ਹੈਂ।”

“ਇੱਕ ਰਾਤ ਨਾਲ ਕੀ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਹੜੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

“ਘਰ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬ ਗਿਆ ਸੀ।”

ਮੇਹਰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਸਰਤਾਜ ਸੀ ਜੋ ਕਦੇ ਘੱਟ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਅਣਕਹੇ ਵਾਕ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਉਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਕਮਰਾ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਚੰਦਨ ਦੀ ਹਲਕੀ ਮਹਿਕ ਆਈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਚਾਦਰ ਵਿਛੀ ਸੀ, ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਜੱਗ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਪਰਦੇ ਧੋਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਰਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।

“ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆਵਾਂਗੀ?” ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ। “ਨਹੀਂ।”

“ਫਿਰ ਕਮਰਾ ਕਿਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ?”

ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਮੇਹਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਕਈ ਉਡੀਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”

ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਰਤਾਜ ਦਾ ਵਾਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਉਸਨੇ ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਪੂਰਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਕਿ ਕੌਣ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੌਣ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸਨੇ ਕਿਸਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ ਕੱਢ ਕੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।

ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਮਝ ਆਈ—ਕੁਝ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਬੀ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਰਾਤ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਹਵੇਲੀ ਜਾਗਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ।

ਦਾਲਾਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਮਰਾ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਪਰ ਉਸ ਕਮਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ—ਜਿਹੜਾ ਮੇਹਰ ਨੇ ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 2 — ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਸਾਹ

ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਵੇਲੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁਣ ਹੋਰ ਵੀ ਨੇੜੇ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

ਮੇਹਰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਨ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਈ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਬੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਤ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ—ਉਹ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

“ਇੱਕ ਕਮਰਾ… ਤੇ ਇੰਨਾ ਰਾਜ਼ ਕਿਉਂ?” ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

ਉਸਨੇ ਖਿੜਕੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਦਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਬੁਲਾਵਾ ਹੋਵੇ।

ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ।

ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀਆਂ ਹੌਲੀ ਜਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਕੋਨਾ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਜਨਬੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਯਾਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੱਛਮੀ ਦਾਲਾਨ ਵੱਲ ਵਧੀ।

ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕਦਮ ਰੁਕ ਗਏ।

ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ।

ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਰਾ ਰੰਗ ਹੁਣ ਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਉੱਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਤਾਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਚਾਬੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ।

ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—

“ਅਜੇ ਨਹੀਂ।”

ਉਹ ਮੁੜੀ।

ਸਰਤਾਜ ਦਾਲਾਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

“ਤੂੰ ਫਿਰ ਆ ਗਿਆ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਮੈਂ ਗਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

ਇਹ ਵਾਕ ਸਧਾਰਨ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਗਿਆ।

“ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

ਸਰਤਾਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਮੇਹਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।

“ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ, ਮੇਹਰ। ਮੈਂ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਾਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆਈ ਹੈ।”

“ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ?”

“ਨਹੀਂ।”

ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਚੁੱਪ।

“ਸੱਚ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਚਾਬੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਈ। “ਸੱਚ ਤਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਸ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਚਦੀਆਂ ਨੇ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। “ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਮੇਹਰ। ਉਹ ਬੰਦ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਇਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।

“ਉਹ ਦਿਨ… ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੂੰ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡੀ ਸੀ।”

ਮੇਹਰ ਦਾ ਹੱਥ ਕੰਬ ਗਿਆ।

“ਇਹ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਹੈ।”

“ਸ਼ਾਇਦ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਸੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਚਾਬੀ ਤਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤੀ।

ਪਰ ਰੁਕ ਗਈ।

“ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

“ਕਿਸ ਲਈ?”

ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ—

“ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ।”

ਇਹ ਵਾਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਟਕ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਚਾਬੀ ਤਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਈ।

ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ “ਕਲਿੱਕ” ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਲ ਗਿਆ।

ਅੰਦਰ ਹਨੇਰਾ ਸੀ।

ਪਰ ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੀ—ਕੁਝ ਐਸਾ ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।

“ਹੁਣ ਤੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ—ਇਸ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇਂਗੀ ਜੋ ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੈਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।

ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਹਾ—

“ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਮੈਂ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।”

ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ।

ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁਣ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਸੀ।

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ—

ਅੰਦਰ ਹੁਣ ਸੱਚ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਇ 3 — ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਝੂਠ

ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਹਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਸਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਹੱਥ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਲੱਕੜ ਠੰਢੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਉਸਦਾ ਮਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਜਾਵੇ। ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੱਚ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੇ ਤੇਈ ਸਾਲ ਉਸ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੱਟ ਲਏ ਸਨ; ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਕੱਟ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਪਰ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ—

ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ।

ਸਿਰਫ਼ ਕੱਟ ਰਹੀ ਸੀ।

“ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਸਵਿੱਚ ਹੈ,” ਬਾਹਰੋਂ ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਟਨ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਬਾਇਆ।

ਛੱਤ ਤੋਂ ਲਟਕਦਾ ਇੱਕ ਪੀਲਾ ਬਲਬ ਜਗ ਪਿਆ।

ਕਮਰਾ ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਨਾ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਮਹਿੰਗਾ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਸੀ, ਨਾ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੰਦੂਕ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੇਜ਼, ਦੋ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਧ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਇੱਕ ਕੁਰਸੀ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਈ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਫ਼ਾਈਲ ਸਾਫ਼ ਸੀ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਾਕੀ ਕਮਰੇ ਨਾਲ ਬੁੱਢਾ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ।

ਮੇਹਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੇਜ਼ ਕੋਲ ਗਈ।

ਫ਼ਾਈਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—

ਮੇਹਰ ਲਈ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਵੇ।

ਹੁਣ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ—

ਜਦੋਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਜਵਾਬ ਸੁਣਨ ਲਈ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ।

ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਿੱਟੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹਿ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਮੇਹਰ,
ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈਂ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਜਿਹੜੀ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਲਈ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।
ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਗਈ ਸੀ। ਤੂੰ ਉਸ ਝੂਠ ਕਰਕੇ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ।

ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਜੰਮ ਗਈਆਂ।

ਉਸ ਰਾਤ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਵੇਲੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਗਰੀਬ ਘਰ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹੈਸੀਅਤ ਬਦਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸਰਤਾਜ ਤੋਂ ਸੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਹੀ ਚੁੱਪ ਮੇਹਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੱਕ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।

ਅਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ੱਕ ਉਸਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਕਦੇ ਤੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਡਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਡਰ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇਂਗੀ।
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਬੇਅਦਬੀ।
ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਦੇ ਮੇਰੀ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਮੇਹਰ ਦਾ ਸਾਹ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਸਨੇ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗਲਾ ਕਾਗਜ਼ ਕੱਢਿਆ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ ਸੀ। ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ ਪੀਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਉੱਪਰ ਲੱਗੀ ਮੋਹਰ ਅਤੇ ਲਿਖੇ ਨਾਮ ਸਾਫ਼ ਸਨ।

ਹਵੇਲੀ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਨੇ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ।

ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਇਕੱਲੀ ਵਾਰਸ—

ਮੇਹਰ ਕੌਰ ਸੀ।

ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੇਹਰ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ।

ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦਾ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤੇਈ ਸਾਲ ਇੱਕ ਐਸੇ ਡਰ ਹੇਠਾਂ ਬਿਤਾਏ ਸਨ ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਚੀਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੋੜ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।

ਪਰ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਫੈਲ ਗਈ।

ਕੁਝ ਧੋਖੇ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੰਝੂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ।

ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਢਕੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਗਈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਚਿੱਟਾ ਕੱਪੜਾ ਖਿੱਚਿਆ।

ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ।

ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਮੇਹਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੇਹਰ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀ ਉਹੀ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ ਸੀ।

ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਸੀ—

ਘਰ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਘਰ ਉਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਉਹ ਥਾਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੋਵੇ।

ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੰਝੂ ਡਿੱਗਿਆ।

ਉਹ ਪਿਤਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਹ ਉਸ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮੇਹਰ ਲਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਤੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਊਂਦੀ ਰਹੀ।

ਬਾਹਰੋਂ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਖੜਕਾਇਆ।

ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ ਮੁੜ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਗਜ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਬਾਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਾਗਜ਼ ਨਵਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਿਖੀ ਸੀ।

ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ-ਪੱਤਰ ਸੀ।

ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮਾਲਕ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—

ਮੇਹਰ ਕੌਰ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ।

ਨਾਮ ਉਸਦਾ ਸੀ।

ਦਸਤਖ਼ਤ ਉਸਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿੱਲਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ-ਪੱਤਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

“ਇਹ ਕਿਸਨੇ ਕੀਤਾ?”

ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਣੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ ਲਈ।

“ਤੂੰ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ?”

“ਹਾਂ।”

“ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ?”

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।”

“ਹੁਣ ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੱਚ ਦੱਸ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਿਆ।

ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਮੇਹਰ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ—

“ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੇਹਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆਵੇਗਾ।”

“ਕੌਣ?”

ਦਰਿਆ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਝੋਕਾ ਆਇਆ। ਮੇਹਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਕਾਗਜ਼ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਬਾਹਰ ਦੂਰ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਗੱਡੀ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

“ਉਹ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਕਲੀ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।”

ਅਧਿਆਇ 4 — ਚੁਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਨਾਮ

ਗੱਡੀ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਲੋਹੇ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਗਈਆਂ।

ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਜਣ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਪਲ ਬਾਅਦ ਗੱਡੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ-ਪੱਤਰ ਅਜੇ ਵੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

“ਕੌਣ ਹੈ ਉਹ?” ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਛਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ।

“ਵਿਕਰਮ ਸੇਖੋਂ।”

ਇਹ ਨਾਮ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਹਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਅਣਪਛਾਤੀ ਕਸਕ ਆਈ।

ਵਿਕਰਮ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਇਸੇ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋਏ, ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਨਕਾ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।

“ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?”

“ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਣ ਕੇ। ਫਿਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਕੇ।”

“ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲਕ ਬਣ ਕੇ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਿਆ।

ਇੱਕ ਵਾਰ।

ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ।

ਉਸ ਖੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਲੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ ਜੋ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਸਰਤਾਜ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਪਰ ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ।

“ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੈਂ ਖੋਲ੍ਹਾਂਗੀ।”

“ਮੇਹਰ—”

“ਜਿਸ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਚੁਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਲਵਾਂਗੀ।”

ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਤਾਜ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਵਿਹੜਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸਨੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੁੰਡੀ ਖੋਲ੍ਹੀ।

ਵਿਕਰਮ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਉਮਰ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ੈਦੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅਖੀਰ ਉਸਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਣੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਮਹਿੰਗਾ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸੂਟ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਮੜੇ ਦੀ ਫ਼ਾਈਲ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ।

“ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

“ਮੇਰੀ ਖ਼ਬਰ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀ। ਤਾਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।”

ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਗਈ।

ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਰੁਕੀ, ਪਰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

“ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦ ਕਮਰਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।”

“ਕਮਰਾ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸੇਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਨਕਲੀ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਿਸਨੇ ਕੀਤੇ।”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਿਆ। ਸਰਤਾਜ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

“ਤੈਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਅੱਧੀਆਂ ਹੀ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਮੇਹਰ।”

“ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ।”

“ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ-ਪੱਤਰ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੀ।”

“ਜ਼ਮੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਹੌਲੀ ਪੈ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਹਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਹਿਮਤੀ-ਪੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

“ਕਾਗਜ਼ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। “ਜ਼ਮੀਨ ਉਸਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਸਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੇ। ਤੂੰ ਤੇਈ ਸਾਲ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।”

“ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਵਰਤਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।”

“ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

“ਕਿੰਨਾ ਕਰਜ਼ਾ?”

ਵਿਕਰਮ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।

“ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ—ਕਿੰਨਾ ਕਰਜ਼ਾ?”

“ਮਸਲਾ ਰਕਮ ਦਾ ਨਹੀਂ।”

“ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚੀ ਜਾਵੇ, ਮਸਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਕਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਕਲੀ ਹੋਣ, ਮਸਲਾ ਜੁਰਮ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਕਰਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।

“ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਹੀਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਹੜਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਚੋਰੀ ਕਰੇ, ਉਸਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਹੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।”

ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਹਰ ਉੱਤੇ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਗਜ਼ ਕੱਢਿਆ।

“ਸੌਦਾ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਖਰੀਦਣ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਅਗਾਊਂ ਰਕਮ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਮਝੌਤੇ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਕੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਂ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।”

ਉਸਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਮੇਹਰ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ।

“ਅਤੇ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ?”

“ਜ਼ਮੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰੱਖ ਲੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਜਾਂ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਕੀਮਤ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਵਿੱਚ।

“ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਦਸ ਵਜੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ,” ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੇਂ।”

“ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਡਰ ਜਾਵਾਂ।”

“ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਹਕੀਕਤ ਸਮਝੇਂ।”

“ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਕਲੀ ਕੀਤੇ।”

“ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਸਹਿਮਤੀ-ਪੱਤਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ।

“ਇਹ ਨਾਮ ਮੇਰਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।”

ਵਿਕਰਮ ਕੁਝ ਪਲ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸਰਤਾਜ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕੀਤੀ।

“ਇਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ?”

ਮੇਹਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ।

“ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਰਦ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹਾਂ।”

ਵਿਕਰਮ ਕੋਲ ਇਸਦਾ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਫ਼ਾਈਲ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ।

“ਨੌਂ ਦਿਨ, ਮੇਹਰ,” ਉਸਨੇ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਹਾ। “ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ।”

ਗੱਡੀ ਮੁੜੀ ਅਤੇ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।

ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਮੇਹਰ ਕੁਝ ਪਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਾਗਜ਼ ਸਨ—ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਮਾਲਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ; ਦੂਜਾ ਨਵਾਂ ਸਮਝੌਤਾ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਮਾਲਕੀ ਚੁਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ।

“ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

“ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੂਠ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਮੁੰਡਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਡਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।”

“ਇਸੇ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ?”

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਮੇਰੇ ਡਰ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ।”

ਇਸ ਇਕਰਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਫ਼ਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਸੱਚ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।

“ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਝੂਠ ਨੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ,” ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ। “ਸਾਨੂੰ ਤੇਰੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ੱਕ ਨੇ ਵੀ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਸੀ।”

“ਹਾਂ।”

“ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਇੰਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?”

“ਕਿਉਂਕਿ ਔਖਾ ਸੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੇਹਰ। ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

ਦਰਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ।

ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੇਂਗੀ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ।

“ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਦਸ ਵਜੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।”

“ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸੇ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਵੇਚ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਆਈ ਸੀ।

“ਜਿਸ ਘਰ ਨੇ ਤੇਈ ਸਾਲ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ।”

ਅਧਿਆਇ 5 — ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਵੇਰ

ਉਸ ਰਾਤ ਮੇਹਰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਈ।

ਉਹ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ, ਨਕਲੀ ਸਹਿਮਤੀ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਿਸਾਬ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ।

ਸਰਤਾਜ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਸੀ ਅਤੇ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਣਪੁੱਛੇ ਸਵਾਲ।

“ਵਿਕਰਮ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਸੀ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਪਲਟਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। “ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਕਰਜ਼ੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਸੀ?”

“ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਕਰਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਦਰਿਆ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣੀ ਪਵੇ।”

“ਨਿੱਜੀ ਕਰਜ਼ਾ?”

“ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਗੱਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।”

“ਆਪਣੇ ਜੁਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਮੇਹਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ-ਪੱਤਰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਹਰ ਲਾਈਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੜ੍ਹੀ।

ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕੁੱਲ ਰਕਮ ਲਿਖੀ ਸੀ।

ਅਗਾਊਂ ਦਿੱਤੀ ਰਕਮ ਵੀ—

ਦੋ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ।

ਪਰ ਉਸ ਰਕਮ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਬੈਂਕ ਰਸੀਦ ਸੀ, ਨਾ ਖਾਤੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਸੀ ਕਿ ਪੈਸਾ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਉਸ ਲਾਈਨ ਹੇਠਾਂ ਮੇਹਰ ਦੇ ਨਕਲੀ ਦਸਤਖ਼ਤ।

“ਦੋ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਸਕਦੇ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। “ਕਿਸੇ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।”

“ਪਿਤਾ ਦੀ?”

“ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੈਸਾ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਾਪੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

“ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

“ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਝੂਠ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਦੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਚੋਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪਾ ਦੇਣਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।”

ਮੇਹਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ।

ਉਸਨੂੰ ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।

ਪਰ ਗ਼ਲਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।

ਸੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ—ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਮੁਤਾਬਕ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਰਾਤ ਲੰਘਦੀ ਗਈ।

ਕਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਲਟਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ, ਕਦੇ ਦੂਰ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆ ਦੀ। ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਤਾਜ ਉੱਠ ਕੇ ਚਾਹ ਬਣਾ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਮੇਹਰ ਬਿਨਾਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤੇ ਕੱਪ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਦੇ ਮੁੜ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ।

ਸਵੇਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਦਰ ਆਈ ਤਾਂ ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਾਫ਼ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ—

ਜ਼ਮੀਨ ਮੇਰੀ ਹੈ।

ਦਸਤਖ਼ਤ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ।

ਦੋ ਕਰੋੜ ਪਿਤਾ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਏ।

ਉਸਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਸਰਤਾਜ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।

“ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਲੜਾਈ ਵੀ ਇਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੀ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਪੜ੍ਹਿਆ।

“ਤੈਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਥੱਕੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਡਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਡਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦੇਵਾਂਗੀ।”

ਸਵੇਰੇ ਨੌਂ ਵੱਜ ਕੇ ਪੰਜਾਹ ਮਿੰਟ ਉੱਤੇ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਘੜੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਦਸ ਵਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਉਹ ਦਸ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਆ ਗਏ ਸਨ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਇੱਕ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਰੁਕ ਗਈ।

“ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੀ।”

“ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਾਂਗਾ।”

“ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰਤਾਜ।”

ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ। “ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਪਤਾ ਹੈ।”

ਦੋਵੇਂ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਰਿਆ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।

ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਰਹੇ ਸਨ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਛੋਟੇ ਝੰਡੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਪਹਿਲਾ ਝੰਡਾ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਬੋਹੜ ਕੋਲ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੇਹਰ ਦੀ ਮਾਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਸਿੱਧੀ ਉਸ ਝੰਡੇ ਕੋਲ ਗਈ।

ਉਸਨੇ ਉਹਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਲੋਕ ਰੁਕ ਗਏ।

“ਮੈਡਮ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ,” ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ ਹੈ।”

ਉਸਨੇ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਗਜ਼ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤਾ।

“ਜਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਏ ਹੋ, ਉਸਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਕਲੀ ਹਨ। ਮਾਲਕੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਨਹੀਂ—ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਵਿਵਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਨੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਦੀ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।”

ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਮੇਹਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ।

ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਰਤਾਜ ਸੀ।

ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਕੰਮ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸੰਦ ਮੁੜ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਰੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਥਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਹੁਕਮ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਣਗੇ।

ਮੇਹਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਬਚਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ।

ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਏਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਦਮ ਰੁਕਣਾ ਪਵੇ।

ਗੱਡੀਆਂ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਲਾਲ ਝੰਡਾ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਦੋਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।

ਸਵੇਰ ਦੀ ਧੁੱਪ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੇਹਰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਰਾਤ ਭਰ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਈ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।

“ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਹਰ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

“ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੋਚ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਪੁੱਛਣਾ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

“ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਨਹੀਂ।”

“ਕਿਉਂ?”

“ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਸ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ।”

ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਠੰਢੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਈਆਂ।

ਉਸਨੇ ਸਰਤਾਜ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।

“ਅਤੇ ਤੂੰ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਮੇਹਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ।

“ਮੈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਘਰ ਨਹੀਂ।”

ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।

ਅਤੇ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ।

ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਆ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਚੁੱਪ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸਮਝ ਵੱਧ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਰੋਕ ਲਿਆ ਸੀ।

ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਸੀ ਕਿ ਦੋ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਕਿੱਥੇ ਗਏ—

ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 6 — ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਆਵਾਜ਼

ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਮੇਹਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਦੋ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਕਿੱਥੇ ਗਏ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਸੀ।

ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ?

ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਏਨਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੇਹਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

ਪਰ ਹੁਣ ਹਰ ਕਾਗਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਗੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੋਵੇ।

ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੇਹਰ ਰੁਕ ਗਈ।

“ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ?”

ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਕਦਮ ਵੀ ਰੁਕ ਗਏ।

ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਪਛਾਣ ਲਈ।

“ਮੈਨੂੰ ਅੱਧਾ ਸੱਚ ਨਾ ਦੱਸੀਂ। ਹੁਣ ਨਹੀਂ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਪੁਰਾਣੀ ਕੁਰਸੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਵਿਕਰਮ ਆਇਆ ਸੀ।”

“ਕਿੰਨੇ ਵਜੇ?”

“ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ।”

“ਕਿਸ ਲਈ?”

“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਬਾਹਰ ਤੱਕ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।”

“ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ?”

“ਹਾਂ।”

“ਤੂੰ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ?”

“ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾ ਆਵੇ।”

ਮੇਹਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। “ਅਤੇ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸਹਿ ਲਈ।

“ਹਾਂ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸੀ।”

ਇਸ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ ਨੇ ਮੇਹਰ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਣ ਦਿੱਤਾ।

“ਵਿਕਰਮ ਕਦੋਂ ਗਿਆ?”

“ਲਗਭਗ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ। ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਗੱਡੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।”

“ਅਤੇ ਫਿਰ?”

“ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।”

ਮੇਹਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ।

“ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਉਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ।”

ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਰਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜਿਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ, ਆਪਣਾ ਇਕਬਾਲ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੀ?”

“ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਸ ਅੰਦਰ ਪਈ ਚਾਬੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

“ਫਿਰ ਚਾਬੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀ?”

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ—ਇਹ ਮੇਹਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਵੀਂ।”

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ?”

“ਨਹੀਂ।”

“ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਨਹੀਂ?”

“ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।”

ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਫੈਲ ਗਈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਸਿੱਧੀ ਕਮਰ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਚਿਆ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਬੀ ਫੜੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੱਚ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

“ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ?”

“ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ।”

“ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

“ਕਿਉਂ?”

“ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸੀ?”

“ਦੱਸੀ ਸੀ। ਪਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਭ ਨੇ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਦਵਾਈ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।”

“ਵਿਕਰਮ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਸੀ।”

“ਸ਼ੱਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੇਹਰ।”

“ਪਰ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣਾ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”

“ਮੈਂ ਲੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ।”

“ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨ ਦੇਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਨੁਮਾਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।”

ਸਰਤਾਜ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਰਤਾਜ ਬਦਲਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਬਾਕੀ ਸੀ—ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੱਲਾਂ ਛੁਪਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

ਅਤੇ ਮੇਹਰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।

“ਪਿਤਾ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?”

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

ਦੋਵੇਂ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਗਏ।

ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਮਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਐਨਕ ਪਈ ਸੀ। ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਅੱਧੀ ਪੜ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਉਲਟੀ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਅਲਮਾਰੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਸਨ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਦਰਾਜ਼ਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।

ਪਹਿਲੀ ਦਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ ਸਨ।

ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ।

ਤੀਜੀ ਦਰਾਜ਼ ਬੰਦ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ। ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੁੰਡੀ ਦਬਾਈ। ਦਰਾਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ।

ਅੰਦਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਪਿਆ ਸੀ।

ਫ਼ੋਨ ਬੰਦ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰਜ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ। ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਸਕਰੀਨ ਜਗ ਪਈ। ਪਾਸਕੋਡ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ।

“ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ?” ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਸੋਚਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਤਾਰੀਖ਼ ਭਰੀ।

ਫ਼ੋਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ।

ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਜਿਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਘੱਟ ਹੀ ਲਿਆ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਚਾਬੀ ਉਸਦੀ ਜਨਮ-ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਫ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕੁਝ ਨੰਬਰ।

ਕੁਝ ਸੁਨੇਹੇ।

ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ।

ਤਾਰੀਖ਼ ਉਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਤ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ।

ਸਮਾਂ—

ਰਾਤ 11:32 ਵਜੇ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਚਲਾਈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ—

“ਮੇਹਰ… ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਤੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਵਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਕਰੋੜ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ… ਉਹ ਪੈਸਾ—”

ਆਵਾਜ਼ ਅਚਾਨਕ ਰੁਕ ਗਈ।

ਪਿੱਛੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਆਈ।

ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਭਾਰੀ ਕਦਮ।

ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਚਲਾਇਆ।

ਫਿਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ।

ਹਰ ਵਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਉਸੇ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟਦੀ ਸੀ—

ਉਹ ਪੈਸਾ…

“ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਖ਼ਰੀ ਕਾਲ ਕਿਸਦੀ ਹੈ?” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਖੋਲ੍ਹੀ।

ਰਾਤ 11:41 ਵਜੇ ਇੱਕ ਕਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਸਿਰਫ਼ ਨੌਂ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ।

ਨਾਮ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—

ਵਿਕਰਮ।

ਕਾਲ ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਚੱਲੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ।

“ਉਹ ਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ,” ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ।

“ਕੀ?”

“ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜਿਆ ਸੀ… ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਗੱਡੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਨਹੀਂ।”

ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚਿੰਤਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਆਵਾਜ਼, ਕਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ।

ਹੁਣ ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ।

ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਵੇਲੀ ਬਚਾਉਣੀ ਸੀ।

ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸੱਤ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰਮ ਨਾਲ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ—

ਅਤੇ ਉਹ ਗੱਲ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 7 — ਸੱਤ ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਜਾਲ

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।

ਉਸਨੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਆਪਣੇ ਫ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀ, ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ੋਨ ਲਾਲ ਫ਼ਾਈਲ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਤਾਜ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।

“ਸਬੂਤ ਉੱਥੇ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹੈਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਬੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਚਾਰਾ।”

ਉਸਨੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ ਘੁਮਾਈ ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਾਲਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ।

ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸਵਾਲ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਜਵਾਬ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ।

ਉਹ ਜਵਾਬ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇਗੀ।

“ਤੂੰ ਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਹੈਂ?” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ।”

“ਹੁਣੇ?”

“ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਡਰ ਗਈ ਹਾਂ। ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਦਮੀ ਸਾਵਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤਦਾ ਹੋਇਆ ਆਦਮੀ ਬੋਲਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਫ਼ੋਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਮੇਹਰ, ਜੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਵਾਲੀ ਰਾਤ—”

“ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਝੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।”

“ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਾਂ?”

ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਈਆਂ।

“ਨਹੀਂ।”

ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਰਾਣੀ ਚੁੱਪ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।

ਫਿਰ ਮੇਹਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ—

“ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੋ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਨੇ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਨੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ। ਇਸ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ।

ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਫ਼ਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ।

ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਿਆ।

“ਠੀਕ ਹੈ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। “ਪਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਨੰਬਰ ਮਿਲਾਇਆ।

ਦੋ ਘੰਟੀਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—

“ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ?”

ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਆਦਮੀ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ।

“ਸ਼ਾਇਦ ਤੂੰ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਰੱਖੀ। “ਮੈਂ ਤੇਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆ ਕੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਿਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ।”

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ।

“ਸਮਝਦਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੈ।”

“ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

“ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।”

“ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਕਮ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਰਕਮ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਇਹ ਨਹੀਂ।”

ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਈ।

“ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਲਈ ਸੀ।”

“ਕਦੋਂ?”

“ਸਮਝੌਤੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ।”

“ਨਕਦ?”

“ਹਾਂ।”

“ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਕੀਤੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਰਤਾਜ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਾਲ ਹੁਣ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।

“ਮੈਨੂੰ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਚੀ ਮਿਲੀ ਹੈ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸਾ ਕਾਲੇ ਬੈਗ ਵਿੱਚ ਸੀ।”

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲੀ।

“ਕਿਹੜੀ ਪਰਚੀ?”

“ਸ਼ਾਇਦ ਉਹੀ ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ।”

“ਮੈਂ ਕੁਝ ਲੱਭਣ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।”

ਜਵਾਬ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਆਇਆ।

ਮੇਹਰ ਚੁੱਪ ਰਹੀ।

ਚੁੱਪ ਨੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—

“ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਤ ਪੱਛਮੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਲਾ ਬੈਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

ਸਰਤਾਜ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ।

ਜਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

“ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੰਦ ਕਮਰਾ ਕਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਵਿਕਰਮ।”

ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ।

ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਰਮ ਹੱਸਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ।

“ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਮਰਾ ਇੱਕੋ ਹੈ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਸੀ।”

“ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਕਿ ਬੈਗ ਉਸ ਰਾਤ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ?”

“ਮੇਹਰ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ।”

ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਅਸਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਸੀ।

“ਖੇਡ ਤੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਯਮ ਸਮਝ ਰਹੀ ਹਾਂ।”

“ਨੌਂ ਦਿਨ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ।”

“ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹਨ। ਤੂੰ ਵੀ ਉਹ ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ ਜਿਹੜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਫ਼ੋਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।

ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਹਿ ਗਈ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਸਨੂੰ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ?”

“ਹਾਂ। ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ।”

“ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ?”

“ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਰਾਤ ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਤਾ ਹੈ।”

“ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਅੱਜ ਰਾਤ ਮੁੜ ਆਇਆ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਤਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਹਵੇਲੀ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੇਗੀ।”

ਰਾਤ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਗਈ।

ਹਵੇਲੀ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮੇਹਰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਦਾਲਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੁਰਾਣੀ ਬੈਠਕ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਰਹੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਉਹ ਦਾਲਾਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ—ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਕਿ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਇੰਨਾ ਦੂਰ ਕਿ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਫਿਰ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਪੈਣ ਦੀ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਮੇਹਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ।

ਉਹ ਹੋਰ ਹੌਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਦਾਲਾਨ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਕੁੰਡਾ ਹਿੱਲਿਆ।

ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ।

ਪਰਛਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਆਇਆ।

ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਬੱਤੀ ਨਹੀਂ ਜਗਾਈ। ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਮੋੜ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ।

ਤਾਲੇ ਕੋਲ ਧਾਤ ਰਗੜਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਲਿੱਕ।

ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ।

ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਰਛਾਵਾਂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਫ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਸੀ।

ਉਹ ਮੁੜ ਖਿੜਕੀ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ।

“ਰੁਕ!”

ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਦਾਲਾਨ ਕੰਬ ਗਿਆ।

ਪਰਛਾਵਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਮੁੜਿਆ। ਚਿਹਰਾ ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।

ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

“ਨਹੀਂ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਉਹ ਰੁਕ ਗਿਆ।

ਬਾਹਰ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਦੌੜੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਮੇਹਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਉਹ ਫ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਫ਼ੋਨ ਲੈ ਗਿਆ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅਸਲੀ ਫ਼ੋਨ ਕੱਢਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਲਕੀ ਹੈਰਾਨੀ ਆਈ।

“ਅੰਦਰ ਵਾਲਾ?”

“ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਬੰਦ ਫ਼ੋਨ ਸੀ। ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਕਾਗਜ਼ ਸਨ। ਅਸਲੀ ਕਾਗਜ਼ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਢ ਲਏ ਸਨ।”

“ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।”

“ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਸਰਤਾਜ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਹ ਪਰਛਾਵਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਲ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ।”

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਗਏ।

ਮਿੱਟੀ ਗਿੱਲੀ ਸੀ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੜਕ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਕੁੰਡੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਟੁਕੜਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।

ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

ਉਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਕੋਟ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੁਣ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਡਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਹੈ।”

“ਪਰ ਉਹ ਸੱਤ ਮਿੰਟਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕਾਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ।

ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਉਭਰੇ—

ਕਾਲ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ।

ਮੇਹਰ ਅਤੇ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੱਤ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਉਹ ਜਾਲ ਬਿਛਾ ਰਹੇ ਸਨ—

ਉਹ ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਅਧਿਆਇ 8 — ਆਖ਼ਰੀ ਕਾਲ ਦਾ ਸੱਚ

ਮੇਹਰ ਦੀ ਉਂਗਲ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਰੁਕੀ ਰਹੀ।

ਸੱਤ ਮਿੰਟ।

ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨੀ ਹੋਵੇ।

ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਵੀ—ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੱਚ ਬੰਦ ਹੋਵੇ।

“ਚਲਾਵਾਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਹਰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੁਝ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ।

ਪਹਿਲਾਂ ਘੰਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਇੱਕ ਵਾਰ।

ਦੋ ਵਾਰ।

ਫਿਰ ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਿਆ।

“ਹੁਣ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ?”

ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਸਾਫ਼ ਸਨ।

“ਤੂੰ ਮੇਹਰ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।”

ਕੁਝ ਪਲ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਰਹੀ।

ਫਿਰ ਵਿਕਰਮ ਹੌਲੀ ਹੱਸਿਆ।

“ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੁਣ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ।

ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—

“ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਰੱਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੋ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਰਕਮ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।”

“ਰਕਮ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਕਿਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਹੈ?”

“ਮੇਹਰ ਨੂੰ।”

ਇਹ ਨਾਮ ਸੁਣਦਿਆਂ ਮੇਹਰ ਦਾ ਸਾਹ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਅਟਕ ਗਿਆ।

ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਵੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਐਸੀ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਈ।

“ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ।”

“ਉਹ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਆਈ।”

“ਫ਼ਰਕ ਕੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹਨ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਅਦਾਲਤ ਪਹੁੰਚੇਗੀ, ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ।”

ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਹੁਣ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਹਵੇਲੀ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਉਹ ਘਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਨਕਲੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਢਾਹਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।

ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੁੜ ਆਈ—

“ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਵਸੀਅਤ ਵੀ… ਤੇ ਉਹ ਝੂਠ ਵੀ ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਸਰਤਾਜ ਬਾਰੇ ਬੋਲਿਆ ਸੀ।”

ਵਿਕਰਮ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।

ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ—

“ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਾਮਾ ਜੀ।”

ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਹ ਭਾਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।

“ਮੇਰੀ… ਦਵਾਈ…”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਸਰਤਾਜ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਘਿਸਟਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਫਿਰ ਦਰਾਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੀ।

“ਮੇਰੀ ਦਵਾਈ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਵਿਕਰਮ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਸਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਫਿਰ ਉਹ ਬੋਲਿਆ—

“ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

“ਤੂੰ ਲੈ ਗਿਆ?”

“ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।”

“ਝੂਠ…”

ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਸੀ।

“ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਹਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਸੀ?”

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਆਏ।

ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ।

ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—

“ਮੇਰੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਦੇ…”

ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦੂਰ ਸੀ।

“ਸਜ਼ਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਪ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।”

ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।

ਪਰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਈ।

ਪਿਤਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਘਿਸਟ ਰਹੇ ਸਨ।

ਫਿਰ ਫ਼ੋਨ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਜ਼ ਤੋਂ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।

ਆਵਾਜ਼ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਗਈ।

ਦੂਰੋਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਕਿਹਾ—

“ਚਾਬੀ… ਮੇਹਰ…”

ਫਿਰ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਚੀਜ਼ ਡਿੱਗੀ।

ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਸੀ।

ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ।

ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਰੁਕ ਗਈ।

ਪਰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਟੁੱਟਦੇ ਸਾਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਹੇਠਾਂ ਕਰ ਲਿਆ।

ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਇਸ ਵਾਰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੱਸਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।

“ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। “ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ, “ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਵਾਈ ਗਾਇਬ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦਵਾਈ ਉਸਨੇ ਚੁੱਕੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

“ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ।”

ਮੇਹਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ।

ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਸੀ।

ਪਰ ਗਲਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਗੁੱਸਾ ਸੱਚ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੌੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਚਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

“ਇਸਦੀ ਨਕਲ ਬਣਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਬਣਾ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੋਨ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤਾ।

ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਨਕਲ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਈਮੇਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਤੀਜੀ ਨਕਲ ਉਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਡਰਾਈਵ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਲਾਕਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

“ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈਂ।”

“ਨਹੀਂ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰਨ ਦੇਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

ਉਹ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ।

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਰੰਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਪੱਛਮੀ ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਾ ਡਿੱਗੇ ਸਨ।

ਉਸਨੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੱਭਿਆ ਸੀ?”

“ਹਾਂ।”

“ਫ਼ੋਨ ਕਿੱਥੇ ਸੀ?”

“ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ।”

“ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ?”

“ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।”

ਮੇਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਾਲਾਨ ਤੋਂ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਖਿੜਕੀ ਵੱਲ ਗਈ।

“ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ?”

“ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

“ਪਰ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਆਇਆ।”

“ਤੇਰੇ ਫ਼ੋਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।

“ਨਹੀਂ। ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਫ਼ੋਨ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇਗਾ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਖਿੜਕੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਪਰਛਾਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਲੱਭੇ ਸਿੱਧਾ ਅਲਮਾਰੀ ਤੱਕ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਮਰਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ।

“ਉਹ ਵਿਕਰਮ ਹੀ ਸੀ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਸ਼ਾਇਦ।”

“ਉਸਦੇ ਕੋਟ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ਬੂ—”

“ਖੁਸ਼ਬੂ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।”

“ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਸਬੂਤ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤੇਈ ਸਾਲ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯਕੀਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ।”

ਉਹ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਗਏ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਦਾ ਹਰ ਦਰਾਜ਼ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਕਾਗਜ਼, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ, ਸੁੱਕੀ ਸਿਆਹੀ ਵਾਲੇ ਪੈਨ—ਪਰ ਦਵਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਈ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਗਈ।

ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਤ ਕੋਲ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਹਲਕਾ ਗੋਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ।

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲੁੜਕਦੀ ਹੋਈ ਕੰਧ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।

ਮੇਹਰ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਬੈਠੀ।

ਉਸਨੇ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਥ ਪਾਇਆ।

ਉਂਗਲਾਂ ਕਿਸੇ ਠੰਢੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈਆਂ।

ਉਸਨੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚੀ।

ਇਹ ਦਵਾਈ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕੱਚ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਸੀ।

ਖਾਲੀ।

ਢੱਕਣ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਇਹ ਡਿੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਢੱਕਣ—”

“ਬੰਦ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰੁਮਾਲ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਲਿਆ।

ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖੀ ਸੀ।

ਦਵਾਈ ਗਾਇਬ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਕਦੇ ਮਿਲੇ ਵੀ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸਮਝਣ—ਪਿਤਾ ਦਵਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਇਹ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇਹ ਤਿਆਰੀ ਸੀ।

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੇਹਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ।

ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਸੀ।

ਅੱਜ ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਦਰਿਆ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਈਂ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨਗੇ। ਜੇ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈਂ ਤਾਂ ਰੋਕ ਲਈਂ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸੁਨੇਹਾ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ।

“ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਨਹੀਂ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਖਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। “ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

“ਤੂੰ ਜਾਵੇਂਗੀ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਫ਼ੋਨ, ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਬੈਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।

“ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਸਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।”

ਉਹ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ।

ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ।

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੇਹਰ ਰੁਕੀ।

ਬਾਹਰ ਸਵੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਦਰਿਆ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਉਸਨੇ ਸੁਣੀ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਪਰ ਮੇਹਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ—

ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਉਸਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਹੀਂ।

ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ਵਿਕਰਮ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਦਿਖਾਉਣ ਆਵੇਗਾ।

ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਮੇਹਰ ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਵਾਰਸ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ।

ਉਹ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਕੇ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 9 — ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚੀ ਲਕੀਰ

ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵੱਜਣ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਬਾਕੀ ਸਨ ਜਦੋਂ ਮੇਹਰ ਦਰਿਆ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ।

ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਲਾਲ ਝੰਡੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਗਈਆਂ।

ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਜਨਬੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪੀਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਨਾਪ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੀਤੇ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਸਨ।

ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਕਰਮ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਚਿੱਟੀ ਕਮੀਜ਼।

ਕਾਲਾ ਚਸ਼ਮਾ।

ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ—ਜਿਵੇਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਆਏ ਹੋਣ।

ਮੇਹਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਰਤਾਜ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਲ ਝੰਡੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਮੇਹਰ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੁਕਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।

ਅੱਗੇ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਗਈ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਘੜੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਗਈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਕੇ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਗੱਡੀ ਲਾਲ ਝੰਡੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਉਸਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਝੰਡੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।

“ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।”

ਵਿਕਰਮ ਹੱਸਿਆ।

“ਇਜਾਜ਼ਤ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।”

ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਨਕਲ ਮੇਹਰ ਵੱਲ ਵਧਾਈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ।

“ਦਸਤਖ਼ਤ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।”

“ਇਹ ਗੱਲ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਹੀਂ। ਅੱਜ ਕੰਪਨੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਆਦਮੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਜਿਸ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਕਲੀ ਹਨ। ਮਾਲਕੀ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਸੂਚਨਾ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਭੇਜੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।”

ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਰੁਕ ਗਏ।

ਇੱਕ ਨੇ ਵਿਕਰਮ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ,” ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। “ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ।”

ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹਿੱਲਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੈਗ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਕਲ ਕੱਢੀ।

“ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਮਾਲਕ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਕਦੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਏਗਾ, ਉਹ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇਗਾ।”

ਪੀਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਦਾ ਇੰਜਣ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਚਸ਼ਮਾ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ।

“ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਸਿੱਖ ਗਈਂ?”

“ਨਹੀਂ। ਬਸ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਤੇ ਨਕਲੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਵੀ।”

ਵਿਕਰਮ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।

“ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਰੋਕ ਲਵੇਂਗੀ?”

“ਨਹੀਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੋਨ ਕੱਢਿਆ।

“ਇਹ ਰੋਕੇਗਾ।”

ਵਿਕਰਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਈਆਂ।

ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਹ ਡਰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਚਿੱਟੀ ਕਮੀਜ਼ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਕੀ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ?”

“ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼।”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਾਸਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

“ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।”

“ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਤੂੰ ਸੁਣੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਆਵਾਜ਼ ਤੇਰੀ ਹੈ?”

ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਦੀ ਨਸ ਤਣ ਗਈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਚਲਾਇਆ।

ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ—

“ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਰੱਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੋ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਰਕਮ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।”

ਫਿਰ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—

“ਰਕਮ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਕਿਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਹੈ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ।

ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਆਦਮੀ ਹੁਣ ਵਿਕਰਮ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ ਸੀ।

ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਜੁਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲਿਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ।”

“ਪੂਰੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵੀ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਫ਼ੋਨ ਵੀ। ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਕੀ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ।”

“ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾ ਰਹੀ ਹੈਂ?”

“ਨਹੀਂ। ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਡਰ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।”

ਵਿਕਰਮ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਦਮ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।

“ਸੁਣ, ਮੇਹਰ। ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਆਈਂ ਹੈਂ, ਉੱਥੇ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾ। ਪੈਸਾ ਲੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਭੁੱਲ ਜਾ।”

“ਕਿਹੜਾ ਪੈਸਾ?”

“ਤੇਰਾ ਹਿੱਸਾ।”

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਏ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

“ਜਾਂ ਉਸ ਰਕਮ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੀ ਹਵੇਲੀ ਢਾਹੁਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣੀ ਸੀ?”

ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਗਈ।

ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ।

ਪਰ ਮੇਹਰ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ।

“ਗੱਲ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ,” ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ। “ਗੱਲ ਦਰਿਆ ਦੀ ਹੈ।”

“ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।”

“ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ?”

“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਪਿਤਾ ਦੀ ਟੁੱਟਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—

“ਮੇਰੀ ਦਵਾਈ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਵਿਕਰਮ?”

ਫਿਰ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼—

“ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਰੋਕੀ।

ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ।

ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸ਼ਬਦ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕਲ ਗਏ—

“ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਸੀ।”

ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।

“ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਇਆ ਸੀ।”

ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸਮਝ ਆ ਗਈ।

ਉਸਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਿਆ।

ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

“ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰੋ,” ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ।

ਬਾਕੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਕੋਈ ਇੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ!”

ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਿਰਫ਼ ਘਬਰਾਹਟ ਸੀ।

ਕੁਝ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਈ। ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ ਲਾਲ ਝੰਡੀਆਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ—ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦਾਅਵੇ ਵਾਂਗ।

ਹੁਣ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਹਰ, ਸਰਤਾਜ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ।

ਸਰਤਾਜ ਅਜੇ ਵੀ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਮੇਹਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਭਾਰੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।

ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ—

ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਸੋਚਦੀ ਹੈਂ ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਗਈਂ?”

“ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਮਸ਼ੀਨ ਰੁਕੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਜਿੱਤ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ।”

“ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਕਿ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਾਂ।”

“ਖਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸਨੇ ਦੱਸਿਆ?”

ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਜੰਮ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਬੈਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਹਟਾ ਲਿਆ।

ਉਸਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਇੱਕ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹੋਇਆ।

ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਫ਼ੋਨ ਕਿੱਥੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਪਿਤਾ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।”

“ਜੋ ਸੋਚਣਾ ਹੈ ਸੋਚ।”

ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।

“ਵਿਕਰਮ।”

ਉਸਦੇ ਕਦਮ ਰੁਕ ਗਏ।

“ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨੌਂ ਦਿਨ ਕਿਉਂ ਹਨ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।

“ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੈ।”

“ਝੂਠ। ਕੰਪਨੀ ਅੱਜ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਉਸ ਦਿਨ ਕੀ ਹੋਣਾ ਹੈ?”

ਕੁਝ ਪਲ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ।

ਫਿਰ ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਤੂੰ ਜਿਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਰਹੇ ਹੀ ਨਾ।”

ਮੇਹਰ ਦਾ ਸਾਹ ਹੌਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

“ਕੀ ਮਤਲਬ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਗੱਡੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

“ਆਪਣੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਈਂ।”

ਗੱਡੀ ਮਿੱਟੀ ਉਡਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਦੂਰ ਚਲੀ ਗਈ।

ਮੇਹਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ।

ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ।

“ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

“ਨਹੀਂ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। “ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਧਮਕੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।”

ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਜ਼ਾ ਕੱਟੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਕੀਰ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਹ ਲਕੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਸੀ।

ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵਧੀ।

ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਨੇੜੇ ਗਈ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਹੋਇਆ—

ਬੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੱਟਿਆ ਸੀ।

ਕਿਸੇ ਨੇ ਔਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮਿੱਟੀ ਹਟਾਈ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ।

“ਜੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਿਆ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਰੁਖ਼ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਹੋਵੇਗਾ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਤਾਜ਼ਾ ਕੱਟੀ ਲਕੀਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ।

ਮਿੱਟੀ ਅਜੇ ਵੀ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹਵੇਲੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਿਆ ਸੀ।

ਹੁਣ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 10 — ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ

ਮੇਹਰ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ।

ਦੂਰੋਂ।

ਨੇੜਿਓਂ।

ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਔਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਜੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ।

ਸਰਤਾਜ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।

“ਉਹ ਲੋਕ ਕਦੋਂ ਆਉਣਗੇ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ।”

“ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ।”

“ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁਪੱਟਾ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਜ਼ਿੱਦ ਵੇਖੀ ਜਿਹੜੀ ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ।

ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਸੀ—

ਉਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਿੱਦ ਉਸਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਈ ਸੀ।

ਅੱਜ ਉਹੀ ਜ਼ਿੱਦ ਉਸਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਭੰਡਾਰ-ਘਰ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਸੁੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਲੱਗੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗੰਧ ਬਾਹਰ ਆਈ।

ਅੰਦਰ ਪੁਰਾਣੇ ਔਜ਼ਾਰ, ਖਾਲੀ ਬੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਫਾਵੜੇ ਚੁੱਕੇ।

ਮੇਹਰ ਬੋਰੀਆਂ ਗਿਣਣ ਲੱਗੀ।

“ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਨ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। “ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਮੰਗਵਾਈਆਂ ਸਨ।”

“ਕਿਉਂ?”

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਬਰਸਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।”

ਮੇਹਰ ਦੇ ਹੱਥ ਰੁਕ ਗਏ।

“ਮਤਲਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ।”

“ਸ਼ਾਇਦ।”

“ਅਤੇ ਬੋਰੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਭੰਡਾਰ-ਘਰ ਦਾ ਤਾਲਾ ਟੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਜਿਸਨੇ ਬੋਰੀਆਂ ਕੱਢੀਆਂ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਚਾਬੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲਟਕਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫੱਟੇ ਵੱਲ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਿੱਟੇ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਫੱਟਾ ਹਟਾਇਆ।

ਪਿੱਛੇ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਪੈਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਪਹਿਲਾ—ਪੁਰਾਣੇ ਬੰਨ੍ਹ ਉੱਤੇ।

ਦੂਜਾ—ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ।

ਤੀਜਾ—ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਉਸ ਨੀਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਵੇਰੇ ਮਸ਼ੀਨ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਹੇਠਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸੀ—

ਜੇ ਬੰਨ੍ਹ ਇੱਥੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਸਿੱਧਾ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਆਵੇਗਾ। ਇਹ ਹਾਦਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਲਿਖਤ ਦੋ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੀ।

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਸੀ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।

ਸਰਤਾਜ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਗਿਆ।

ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਿਖੀ ਸੀ।

ਅੱਜ ਤੋਂ ਨੌਂ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਦੀ।

ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਸਨ—

ਪਾਣੀ ਛੱਡਣਾ।

“ਉੱਪਰਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਹਰ ਸਾਲ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

“ਤੇ ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਇਸੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਕਿਉਂ ਰੱਖੀ?”

ਸਰਤਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਚੱਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

“ਜੇ ਪਾਣੀ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।”

“ਅਤੇ ਸਭ ਇਸਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਹੜ੍ਹ ਸਮਝਣਗੇ।”

ਹੁਣ ਦੋ ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਝੂਠ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਵੇਲੀ ਮਿਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣਾ ਸੀ।

ਨਕਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸੀ।

ਅਤੇ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਨ੍ਹ—

ਉਸ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਾਦਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਨਕਸ਼ਾ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਮੋੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੈਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ।

“ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ?”

“ਸ਼ਾਇਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।”

“ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਲੈਣਗੇ।”

ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਮੇਹਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੌੜਾਪਣ ਆ ਗਿਆ।

ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਸੀ।

ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ—

ਸਿਰਫ਼ ਸਬੂਤ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਖਾਲੀ ਬੋਰੀਆਂ ਚੁੱਕੀਆਂ।

“ਚੱਲ।”

“ਕਿੱਥੇ?”

“ਮਿੱਟੀ ਭਰਨ।”

ਅਗਲੇ ਕਈ ਘੰਟੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਮੇਹਰ ਬੋਰੀ ਫੜਦੀ, ਸਰਤਾਜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਭਰਦਾ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ।

ਧੁੱਪ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਥੱਲੇ ਉਤਰਦੀ ਗਈ।

ਮੇਹਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਲੇ ਪੈ ਗਏ।

ਕੱਪੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਲੱਗ ਗਈ।

ਪਰ ਉਸਨੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਾਰੀ ਬੋਰੀ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਉਸਦਾ ਪੈਰ ਫਿਸਲਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਲਈ।

ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਪਲ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।

ਉੱਥੇ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿਆਰ ਸੀ।

ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਸੀ।

“ਹੱਥ ਛੱਡ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਲਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਇੱਕ ਕਦਮ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।

ਫਿਰ ਕਿਹਾ—

“ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦੀ ਨਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ।

“ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਕਿੰਨਾ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਨਾ ਠੀਕ ਹੈ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ।”

“ਫਿਰ?”

“ਫਿਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ।”

ਸਰਤਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆਈ।

“ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ?”

“ਛਿਆਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਮੇਹਰ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੇਈ ਸਾਲ ਵਾਲੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆ ਲਿਆ ਸੀ।”

ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਬੋਰੀ ਚੁੱਕ ਲਈ।

ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਆਰਜ਼ੀ ਕੰਧ ਬਣ ਗਈ।

ਉਹ ਪੂਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਚੋਟ ਨੂੰ ਹੌਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਥੱਕ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ।

ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਿਆ, ਪਰ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦੂਰੀ ਛੱਡ ਕੇ।

ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਜੇ ਪਾਣੀ ਆਇਆ ਤਾਂ ਤੂੰ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡ ਦੇਵੀਂ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਤੂੰ?”

“ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਾਂਗਾ।”

“ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ?”

“ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੀ ਉਹ ਗ਼ਲਤੀ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।

“ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਰਤਾਜ।”

ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।

“ਜੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਾ ਰਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਰਹੀਂ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਸਿਰਫ਼ ਕਿਹਾ—

“ਰਹਾਂਗਾ।”

ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਹਵੇਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਮੁੜ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ।

ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ।

ਪਿਤਾ ਦਾ ਫ਼ੋਨ।

ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ।

ਅਸਲੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ।

ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ।

ਹੁਣ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਇੱਕ ਜੁਰਮ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵੀ ਸਨ।

ਰਾਤ ਦੇ ਦਸ ਵਜੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।

ਹਵਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ।

ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ।

ਮੇਹਰ ਪੱਛਮੀ ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦੂਰੋਂ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਸਾਇਰਨ।

ਸਰਤਾਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਇਆ।

“ਇਹ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਜਦਾ ਹੈ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਪਰ ਅਜੇ ਨੌਂ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ।”

ਸਾਇਰਨ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵੱਜਿਆ।

ਦਰਿਆ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਲਚਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਮੇਹਰ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਿਆ।

ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੀ—

ਤੂੰ ਨੌਂ ਦਿਨ ਮੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਮੇਹਰ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੈਨੂੰ ਨੌਂ ਦਿਨ ਦੱਸੇ ਸਨ।

ਉਸਨੇ ਸੁਨੇਹਾ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ।

ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।

ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੌਂ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਸ਼ਾਇਦ ਨੌਂ ਮਿੰਟ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਅਧਿਆਇ 11 — ਨੌਂ ਮਿੰਟਾਂ ਦੀ ਰਾਤ

ਮੇਹਰ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਬੰਦ ਕੀਤੀ।

ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—

ਉਹ ਚੀਜ਼ ਬਚਾ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।

“ਕਾਗਜ਼ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ?” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਹਾਂ। ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਵੀ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।”

“ਫਿਰ ਤੂੰ ਉੱਪਰ ਜਾ।”

“ਅਤੇ ਤੂੰ?”

“ਬੰਨ੍ਹ ਵੱਲ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਏ ਦੋ ਫਾਵੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

“ਆਪਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ, ਸਰਤਾਜ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।”

ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ।

ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।

ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੰਧ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਹੁਣ ਦੂਰ ਵਗਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤ ਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਾਨਵਰ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਫੁੱਟ ਅੱਗੇ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਕੰਧ ਅਜੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਪਰ ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਪਤਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

“ਪਹਿਲੀ ਲਹਿਰ ਰੋਕ ਲਵੇਗੀ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਅਤੇ ਦੂਜੀ?”

ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਦੂਰੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਉਭਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਇੱਕ ਬੋਰੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ। ਮੇਹਰ ਨੇ ਫਾਵੜੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਿੱਟੀ ਸੁੱਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਬੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ।

ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜ ਗਏ। ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਮਿੱਟੀ ਖਿਸਕਣ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਫਾਵੜਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਗੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।

ਬੋਰੀਆਂ ਹਿੱਲੀਆਂ।

ਪਰ ਡਿੱਗੀਆਂ ਨਹੀਂ।

“ਇਹ ਕੰਧ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਤਿੰਨ ਲਾਲ ਚੱਕਰ।

ਬੰਨ੍ਹ।

ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸਾ।

ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਨੀਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ।

ਅਚਾਨਕ ਉਸਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦੀ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਈ।

ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹਵੇਲੀ ਪਿੱਛੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹੀਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ—

“ਇਹ ਦਰਿਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਰੋਕੀਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਰਾਹ ਦੇਈਦਾ ਹੈ।”

ਉਦੋਂ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਲੱਗੀ ਸੀ।

ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ—

ਮਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨਿਕਾਸੀ ਨਹਿਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ।

“ਬਾਗ਼ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਕੀ?”

“ਪੁਰਾਣੀ ਨਹਿਰ। ਜੇ ਉਸਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਨੀਵੀਆਂ ਖੇਤੀਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

“ਉਹ ਨਹਿਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਪਈ ਹੈ।”

“ਬੰਦ ਪਈ ਹੈ। ਮਿਟੀ ਨਹੀਂ।”

ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਦੌੜੇ।

ਮੀਂਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ।

ਫਿਰ ਇੱਕਦਮ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ।

ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੇਠਾਂ ਘਾਹ ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਲਗਭਗ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਟਾਈਆਂ।

ਹੇਠਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਕੰਧ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪਹੀਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।

ਪਹੀਏ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਮੋਟੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੱਗਿਆ ਤਾਲਾ ਨਵਾਂ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਤਾਲੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਇਆ।

“ਇਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੁਣੇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਕਟਵਾਇਆ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰਸਤਾ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਲਹਿਰ ਸਿੱਧੀ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਫਾਵੜੇ ਦਾ ਸਿਰਾ ਜ਼ੰਜੀਰ ਵਿੱਚ ਫਸਾਇਆ।

“ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਜਾ।”

“ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲੱਗੇਗਾ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਫਾਵੜੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਫੜ ਲਿਆ।

ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ।

ਜ਼ੰਜੀਰ ਤਣੀ।

ਪਰ ਟੁੱਟੀ ਨਹੀਂ।

ਦੂਰੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਕੰਬੀ।

“ਫਿਰ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ।

ਫਾਵੜੇ ਦਾ ਲੱਕੜੀ ਵਾਲਾ ਡੰਡਾ ਚੀਕਣ ਲੱਗਾ। ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਰਗੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।

“ਤੇਰਾ ਹੱਥ—”

“ਜ਼ੰਜੀਰ ਵੇਖ।”

ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਫਾਵੜਾ ਖਿੱਚਿਆ।

ਤਾਲੇ ਦੀ ਕੁੰਡੀ ਟੁੱਟ ਗਈ।

ਜ਼ੰਜੀਰ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਉਹ ਹਿੱਲਿਆ ਤੱਕ ਨਹੀਂ।

ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਉਸਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਪਹੀਏ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ।

“ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਇਹ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।”

“ਤੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ?”

“ਨਹੀਂ।”

ਉਸਨੇ ਸਰਤਾਜ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਯਕੀਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ।”

ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਘੁਮਾਇਆ।

ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗ ਝੜੀ।

ਫਿਰ ਅੰਦਰੋਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਰਗੜਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਪਹੀਆ ਇੱਕ ਇੰਚ ਹਿੱਲਿਆ।

ਨਹਿਰ ਦੇ ਬੰਦ ਮੂੰਹ ਹੇਠੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਤਲੀ ਧਾਰ ਨਿਕਲੀ।

“ਹੋਰ!” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਉਹ ਪਹੀਆ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਗਏ।

ਹਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਮੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।

ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛੋਂ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟਣ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੋਰੀਆਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਆਈਆਂ।

ਪਾਣੀ ਮੇਹਰ ਦੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਫਿਰ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ।

ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ।

ਉਹ ਪਹੀਏ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦੀ ਕਮਰ ਦੁਆਲੇ ਬਾਂਹ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।

“ਹੁਣ ਤੂੰ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਜਾ!”

“ਪਹੀਆ ਅੱਧਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੈ।”

“ਮੈਂ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।”

“ਅਸੀਂ ਕਰਾਂਗੇ।”

ਮੇਹਰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ।

ਇੱਕ ਹੱਥ ਪਹੀਏ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ।

ਦੂਜਾ ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ।

ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ।

ਲੋਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਇਕਦਮ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

ਪਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

ਸੁੱਕੀ ਪਈ ਖੱਡ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਰ ਗਈ। ਧਾਰ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਤੋਂ ਮੁੜਦੀ ਹੋਈ ਨੀਵੀਆਂ ਖੇਤੀਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈ।

ਦਰਿਆ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮੁੜਿਆ ਸੀ।

ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖੀ ਚੋਟ ਹੁਣ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਅਤੇ ਸਰਤਾਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਉੱਚੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਆਏ।

ਹਵੇਲੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪਰ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਅਜੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਪੀਲੇ ਬਲਬ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇੱਕ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ—

ਜਿਵੇਂ ਹਵੇਲੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਾਹ ਬਚਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਰਾਤ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ।

“ਬਚ ਗਈ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।

“ਅਜੇ ਰਾਤ ਬਾਕੀ ਹੈ।”

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਵੱਲੋਂ ਗੱਡੀ ਦਾ ਹਾਰਨ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ।

ਇੱਕ ਵਾਰ।

ਫਿਰ ਲਗਾਤਾਰ।

ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ।

ਕਾਲੀ ਗੱਡੀ ਨੀਵੀਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਗਲੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਧਾਰ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਹੀ ਸੀ।

ਗੱਡੀ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ।

ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।

ਵਿਕਰਮ।

ਉਹ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਸੀ।

ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਧਾਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ।”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਛੱਤ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਹਰ ਪਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਮੇਹਰ!” ਉਹ ਚੀਕਿਆ।

ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਡਰ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ।

ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਕਲੀ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ।

ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦਵਾਈ ਲੁਕਾਈ।

ਜਿਸਨੇ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਜੇ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਉਸ ਤੋਂ ਹਰ ਜਵਾਬ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ।

ਸ਼ਾਇਦ ਇਨਸਾਫ਼ ਵੀ।

ਸ਼ਾਇਦ ਬਦਲਾ ਵੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ, “ਫ਼ੈਸਲਾ ਤੇਰਾ ਹੈ।”

ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਮੇਹਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ।

ਨਾ ਹੁਕਮ।

ਨਾ ਰੋਕ।

ਨਾ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੋਲ ਪਈ ਮੋਟੀ ਰੱਸੀ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿਰਾ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

ਦੂਜਾ ਸਿਰਾ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟਿਆ।

“ਤੂੰ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਉਸਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਰਹੀ ਹਾਂ।”

“ਉਸਨੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ—”

“ਇਸ ਲਈ।”

ਮੇਹਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਸਥਿਰ ਸੀ।

“ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸੱਚ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵਰਗੀ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗੀ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ।

“ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਂਗੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ।”

“ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।”

ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

“ਤੇਰੇ ਨਾਲ।”

ਦੋਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਗਏ।

ਧਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਿਆ। ਰੱਸੀ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣ ਗਈ।

ਉਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਦਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਗੱਡੀ ਵੱਲ ਵਧੇ।

ਵਿਕਰਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੇਹਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਸਨ।

ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਔਰਤ ਦਾ ਘਰ ਉਸਨੇ ਡੁਬੋਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਫੁੱਟ ਦੂਰ ਰੁਕੀ।

ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ।

“ਫੜ।”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਜਲਦੀ!” ਸਰਤਾਜ ਚੀਕਿਆ।

ਗੱਡੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫੁੱਟ ਖਿਸਕੀ।

ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਡੋਲਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ।

“ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। “ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਚਾ ਰਹੀ ਹਾਂ।”

ਇੱਕ ਹੋਰ ਲਹਿਰ ਗੱਡੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ।

ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਛੱਤ ਤੋਂ ਫਿਸਲ ਗਿਆ।

ਉਸਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ—

ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਸੇ ਹੱਥ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸਨੇ ਚੁਰਾਇਆ ਸੀ।

 

ਅਧਿਆਇ 12 — ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਜਾਨ ਦਾ ਬਿਆਨ

ਵਿਕਰਮ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਮੇਹਰ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈਆਂ।

ਪਰ ਫੜ ਨਾ ਸਕੀਆਂ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਲਹਿਰ ਗੱਡੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਛੱਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਖਿਸਕ ਗਿਆ।

“ਮੇਹਰ!”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ। ਪਾਣੀ ਉਸਦੀ ਕਮਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਧਾਰ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿੱਚ ਰਹੀ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਕਲਾਈ ਫੜ ਲਈ।

ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ।

ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਮੇਹਰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀ।

ਰੱਸੀ ਤਣੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਿਆ।

“ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਦੇ!” ਮੇਹਰ ਚੀਕੀ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਗੱਡੀ ਦੀ ਛੱਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ।

ਉਸੇ ਪਲ ਗੱਡੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਘੁੰਮੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵਹਿ ਗਈ।

ਹੁਣ ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਸਿਰਫ਼ ਮੇਹਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਰੱਸੀ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਕਲਾਈ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ।

ਪਾਣੀ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟਦਾ।

ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ।

ਪਰ ਰੱਸੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਚੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।

ਫਿਰ ਮੇਹਰ ਦੇ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

ਵਿਕਰਮ ਗੋਡਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਡਿੱਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਖੰਘਦਾ ਰਿਹਾ—ਤੇਜ਼, ਡਰੀ ਹੋਈ ਖੰਘ।

ਮੇਹਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਸਾਹ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਅਡੋਲ ਸਨ।

ਪਿੱਛੇ ਕਾਲੀ ਗੱਡੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ।

ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਕੁਝ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।

“ਤੂੰ…” ਉਸਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਚਾਇਆ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਤੋਂ ਰੱਸੀ ਖੋਲ੍ਹੀ।

“ਤੈਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਤੈਨੂੰ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਹੈ।”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।”

“ਤੂੰ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਝੂਠ ਨਾਲ ਚੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।”

“ਪਾਣੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਿੱਜੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ੋਨ ਕੱਢਿਆ। ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਫ਼ੋਨ ਅਜੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤਾ।

ਤੂੰ ਨੌਂ ਦਿਨ ਮੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਮੇਹਰ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੈਨੂੰ ਨੌਂ ਦਿਨ ਦੱਸੇ ਸਨ।

“ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਅੱਜ ਰਾਤ ਆਵੇਗਾ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਿਆ।

“ਮੌਸਮ ਖ਼ਰਾਬ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।”

“ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?”

ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੁੜ ਮੇਹਰ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ।

ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਹੈਰਾਨੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਹੀ ਪਲ ਫੜ ਲਿਆ।

“ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਸਾਨੂੰ ਨਹਿਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ।”

“ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਹਿਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।”

“ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਨਾ ਹੈਰਾਨ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ?”

ਵਿਕਰਮ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸਕਰੀਨ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਕਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟੀ।

“ਬੰਨ੍ਹ ਕਿਸਨੇ ਕੱਟਿਆ?” ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਮੈਂ ਨਹੀਂ।”

“ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ—ਕਿਸਨੇ ਕੱਟਿਆ?”

“ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।”

ਮੇਹਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਬੈਠ ਗਈ।

“ਕੁਝ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵਿਕਰਮ। ਹੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ।”

ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਦੰਦ ਠੰਢ ਨਾਲ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ।

“ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ,” ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲੀ।

ਸਰਤਾਜ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਣ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ।

“ਕਿਸ ਲਈ?”

“ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ।”

“ਅਤੇ ਨਹਿਰ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ।

“ਉਸਨੂੰ ਬੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ।”

“ਪਾਣੀ ਅੱਜ ਛੱਡਣ ਲਈ?”

“ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼…”

ਉਹ ਰੁਕ ਗਿਆ।

“ਸਿਰਫ਼ ਕੀ?”

“ਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਕਰਵਾਇਆ।”

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇੰਨੀ ਹੌਲੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।

ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਬਾਹਰ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

“ਕਿਉਂ?” ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਵਿਕਰਮ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ।

ਡਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਲਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗੁੱਸਾ ਜਾਗ ਪਿਆ ਸੀ।

“ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਕਦੇ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ!”

ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ।

“ਤੇਰੇ ਨਾਨੇ ਨੇ ਸਾਰੀ ਹਵੇਲੀ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਿਆ? ਕੁਝ ਖੇਤ ਜਿਹੜੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਮਾਲਕਣ ਬਣੀ ਰਹੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਜੁਰਮ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪਿਆ ਪੁਰਾਣਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵੇਖਿਆ।

ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

“ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਜੇ ਅਨਿਆਇ ਹੋਇਆ ਸੀ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸਦਾ ਹੱਕ ਮੰਗ ਸਕਦਾ ਸੀ।”

“ਕਿਸ ਕੋਲੋਂ? ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ? ਉਸ ਆਦਮੀ ਕੋਲੋਂ ਜਿਸਨੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ?”

“ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਚੁਰਾ ਲਿਆ?”

“ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਹੀ ਤਾਂ ਸਭ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ!”

“ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦਵਾਈ?”

ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ।

ਦਰਿਆ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰ ਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਵਾਲ ਦੁਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ।

ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਬੰਦ ਕਮਰਾ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—

“ਮੈਂ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।”

ਮੇਹਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਟੁੱਟਿਆ।

ਉਸਨੇ ਇਹ ਸੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ।

ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਨਾ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।

“ਕਿਉਂ?”

“ਉਹ ਚਾਬੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਸੀਅਤ ਉਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਦਵਾਈ ਮੰਗਣਗੇ ਤਾਂ ਚਾਬੀ ਦੇ ਦੇਣਗੇ।”

“ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਲੱਗਾ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਫੇਰੇ।

“ਮੈਂ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ।”

“ਤੂੰ ਦਵਾਈ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੀ?”

ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

“ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ?”

ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ।

“ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਤਾਜ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।

“ਉਹ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ।”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਭੁੱਲ ਗਿਆ? ਤੈਨੂੰ ਮੇਹਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ। ਤੈਨੂੰ ਗਰੀਬ ਕਹਿ ਕੇ—”

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁਰਮ ਤੇਰੇ ਜੁਰਮ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਮੇਹਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।

“ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ?”

ਵਿਕਰਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਥਕਾਵਟ ਫੈਲ ਗਈ।

“ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ।”

“ਉਹ ਹਵੇਲੀ ਵੇਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ?”

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਤੂੰ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਵੇਂਗੀ। ਹਵੇਲੀ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖਰੀਦਦਾਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।”

“ਪਰ ਉਹ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਨ।”

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ। ਜਦੋਂ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਢਾਹੁਣ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਿਖਾਈ, ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।”

“ਅਤੇ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ।”

“ਮੈਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੌਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇਗਾ।”

“ਤੇਰਾ ਹਿੱਸਾ?”

ਮੇਹਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਠੰਢਾ ਸੱਚ ਸੀ।

“ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੱਸਾ?”

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਲਿਆ।

ਦੂਰੋਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ।

ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ।

ਫਿਰ ਚਾਰ।

ਉੱਚੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਗੱਡੀਆਂ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਹਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਨਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ।

ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਪਾਣੀ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਸਬੂਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਨੇ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਵੇਖ ਲਈਆਂ।

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।

“ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦੇ।”

ਮੇਹਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।

“ਕਿੱਥੇ?”

“ਮੇਹਰ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ—”

“ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਘਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।”

ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਪਏ ਫ਼ੋਨ ਵੱਲ ਗਈ।

ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦਾ ਲਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਹ ਫ਼ੋਨ ਵੱਲ ਝਪਟਿਆ।

ਪਰ ਉਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਹਰ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

“ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣਗੇ।”

ਵਿਕਰਮ ਰੁਕ ਗਿਆ।

“ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਸੀ।”

“ਹਾਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਨਕਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ।

“ਤੇਰਾ ਜੁਰਮ ਨਹੀਂ।”

ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਮੀਂਹ ਹੌਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗਾ ਸੀ।

ਪੁਰਾਣੀ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਜੇ ਵੀ ਨੀਵੀਆਂ ਖੇਤੀਆਂ ਵੱਲ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਪੀਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਟੁੱਟੀ ਕੰਧ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਗ ਰਹੀ ਸੀ।

ਵਿਕਰਮ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਉਸ ਘਰ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਮਿਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਣ ਆਇਆ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਵੀ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੀ।

ਪਰ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

ਬਿਲਕੁਲ ਉਸਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।

 

ਅਧਿਆਇ 13 — ਟੁੱਟੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼

ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਚਿੱਕੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਵਿਕਰਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੇਹਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਉਸ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸ਼ਾਇਦ ਹਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਵਰਤਦਾ ਰਿਹਾ—ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸਦੇ ਹਰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

“ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਦੇਵੇਂਗੀ?” ਉਸਨੇ ਮੇਹਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗੀ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਜੋ ਤੂੰ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵੇਗਾ।”

“ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਹੋਇਆ—”

“ਉਸਦਾ ਸੱਚ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਵਿਕਰਮ।”

ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਗੱਡੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਭਾਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੀ ਨਹਿਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਨੀਵੀਆਂ ਖੇਤੀਆਂ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਰਾਤ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਲ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਅਤੇ ਸਰਤਾਜ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।

ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਲੱਕੜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਕੰਧ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹਿੱਸਾ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਰੁਕੀ।

ਇਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਉਹ ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸੂਟਕੇਸ ਲੈ ਕੇ ਗਈ ਸੀ।

ਉਦੋਂ ਕੰਧਾਂ ਸਹੀ ਸਨ।

ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਕੁਝ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਅੱਜ ਕੰਧਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਸਨ।

ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੂਰੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

“ਅੰਦਰ ਜਾਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ?” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਘਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

ਉਹ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਆ ਗਿਆ।

ਪੱਛਮੀ ਦਾਲਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਸੀ। ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਤਾਲਾ ਅਜੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ ਕੱਢੀ।

ਤਾਲਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ।

ਅੰਦਰ ਮੇਜ਼ ਹਿੱਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹੇਠਲੇ ਦਰਾਜ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਟੇਢੀ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ।

ਪਰ ਚਿਹਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਤਸਵੀਰ ਸਿੱਧੀ ਕੀਤੀ।

ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਸਨ—

ਘਰ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਘਰ ਉਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਉਹ ਥਾਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੋਵੇ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਬੂੰਦਾਂ ਪੂੰਝ ਦਿੱਤੀਆਂ।

“ਕਾਗਜ਼?” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਉੱਪਰ ਹਨ।”

ਦੋਵੇਂ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਗਏ।

ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਫ਼ੋਨ, ਨਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਸੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਬੈਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਖੋਹ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ।

ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ।

ਨਾ ਮੇਹਰ ਸੁੱਤੀ।

ਨਾ ਸਰਤਾਜ।

ਕਦੇ ਉਹ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ।

ਕਦੇ ਟੁੱਟੇ ਵਿਹੜੇ ਵੱਲ।

ਬੋਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੀ।

ਪਰ ਕੁਝ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਧੁੱਪ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਦਰ ਆਈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਉੱਠੀ।

“ਚੱਲ, ਨੁਕਸਾਨ ਵੇਖੀਏ।”

“ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਆਰਾਮ ਕਰ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹਥੇਲੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਜ਼ੰਜੀਰ ਤੋੜਦਿਆਂ ਲੱਗਿਆ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੁੱਕੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਚੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

“ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰਾ ਹੱਥ।”

“ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।”

“ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਤੋਂ ਹਰ ਆਦਮੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆਈ।

“ਠੀਕ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾ ਹੱਥ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਕੱਢੀ। ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਹਥੇਲੀ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ।

ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਲਕਾ ਦਰਦ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ।

“ਦਰਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਹਾਂ।”

“ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਦਰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ।”

“ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਮਰਦ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

“ਅਤੇ ਹੁਣ?”

“ਹੁਣ ਪਤਾ ਹੈ—ਕਈ ਵਾਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ।

ਪਰ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।

ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੇਂਗੀ?”

“ਕੰਧ ਬਣਵਾਂਗੀ।”

“ਮੈਂ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।”

ਮੇਹਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ।

“ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇਂਗੀ?”

ਉਸਨੇ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਿਆ।

ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਿਹੜੇ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਟੁੱਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਲਾਏ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਅਜੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

“ਅਜੇ ਨਹੀਂ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਸਰਤਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚਮਕਿਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਮੀਦ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

“ਹਵੇਲੀ ਕਰਕੇ?”

“ਆਪਣੇ ਕਰਕੇ।”

ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।

“ਇਹੀ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

“ਅਤੇ ਤੂੰ?”

“ਮੈਂ?”

“ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਰਹੇਂਗਾ।”

“ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ।”

“ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੇਂ। ਮੇਰੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ।”

ਸਰਤਾਜ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।

ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ—

“ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਨਾ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ। ਮੈਂ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਈਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਥੱਲੇ ਕਰ ਲਈ।

ਛਿਆਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾਉਣਾ ਅਜੀਬ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।

ਪਰ ਕੁਝ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੀਆਂ।

“ਅਸੀਂ ਉੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜਿੱਥੇ ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਕੇ ਸੀ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਨਹੀਂ।”

“ਉਹ ਮੇਹਰ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਤਾਜ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ।”

“ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਣਾ।”

“ਫਿਰ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੇ?”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਈ ਆਪਣੀ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹਥੇਲੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਇੱਥੋਂ। ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਹਾਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਿਨਾਂ ਡਰੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਤਰਣ ਦਿੱਤੀ।

ਹੇਠਾਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਢਿੱਲੀ ਇੱਟ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

ਦੋਵੇਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਧ ਵੱਲ ਗਏ।

ਜਿੱਥੇ ਕੰਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖੋਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।

ਉਸ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਧਾਤ ਦਾ ਡੱਬਾ ਪਿਆ ਸੀ।

ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੇ ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਢੱਕਣ ਬੰਦ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਡੱਬਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ।

“ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ?” ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਨਹੀਂ।”

ਉਸਨੇ ਢੱਕਣ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ।

ਡੱਬੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਅੱਖਰ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—

ਮ

ਮੇਹਰ ਦਾ ਨਹੀਂ।

ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ।

ਢੱਕਣ ਜੰਗ ਨਾਲ ਚੰਬੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਹੀ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ।

“ਮੈਂ ਖੋਲ੍ਹਾਂ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਡੱਬੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ।

“ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੈਂ ਖੋਲ੍ਹਾਂਗੀ।”

ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਢੱਕਣ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ।

ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਕਾਗਜ਼ ਸੀ। ਕੱਪੜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਉੱਪਰ ਮਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸੀ—

ਮੇਰੀ ਮੇਹਰ ਲਈ।

ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਗਏ।

ਇਸ ਵਾਰ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਦੇ ਸੁਣ ਨਹੀਂ ਸਕੀ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—

ਮੇਰੀ ਮੇਹਰ,

ਜੇ ਇਹ ਪੱਤਰ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਆਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਲਈ ਨਾ ਹੋਵਾਂ।

ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਤੇਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਕੈਦ ਨਾ ਬਣਨ ਦੇਈਂ। ਘਰ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਹੱਕ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੁਣੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇਈਂ।

ਜੇ ਕਦੇ ਇਹ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵੇਂ, ਡਰ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੀਂ। ਅਤੇ ਜੇ ਮੁੜ ਆਵੇਂ, ਕਿਸੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਜਾਂ ਪਛਤਾਵੇ ਕਰਕੇ ਨਾ ਆਵੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਆਵੀਂ ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਰੂਹ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ।

ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ—ਮੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੁਣਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ।

—ਤੇਰੀ ਮਾਂ

ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਡਿੱਗਿਆ।

ਫਿਰ ਦੂਜਾ।

ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ।

ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਅਤੇ ਅੱਜ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਵੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੱਤਰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ।

ਸਰਤਾਜ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।

ਉਸਨੇ ਨਾ ਉਸਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ।

ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਲ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਹੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਹਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਸੀ।

ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੱਤਰ ਮੋੜਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਦਿੱਤਾ।

“ਮੈਂ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ ਸੀ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।”

“ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਕਰਕੇ ਆਈ ਸੀ।”

“ਹਾਂ।”

“ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—

“ਹਵੇਲੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ।”

ਬਾਹਰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਧੁੱਪ ਨਿਕਲ ਆਈ।

ਉਸਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਟੁੱਟੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਕਮਰੇ ਦੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹਥੇਲੀ ਫੜ ਲਈ।

ਇਸ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ।

ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਫੜ ਲਿਆ।

ਦੋਵੇਂ ਟੁੱਟੀ ਕੰਧ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ।

ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੰਧ ਮੁੜ ਬਣਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ।

ਭਰੋਸਾ ਵੀ।

ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

 

ਅਧਿਆਇ 14 — ਇਸ ਵਾਰ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼

ਹੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮੇਹਰ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਕਾਗਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੀ ਸੀ।

ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—

ਮੇਹਰ ਕੌਰ।

ਹੇਠਾਂ ਉਸਦਾ ਬਿਆਨ ਸੀ।

ਨਕਲੀ ਸਮਝੌਤਾ।

ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ।

ਦਵਾਈ ਦੀ ਖਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ।

ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਨ੍ਹ।

ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹਿਰ।

ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਬਿਆਨ।

ਹਰ ਗੱਲ ਹੁਣ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦਸਤਖ਼ਤ ਲਈ ਖਾਲੀ ਲਕੀਰ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੈਨ ਚੁੱਕਿਆ।

ਕੁਝ ਪਲ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹੀ।

ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹੀ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਝੂਠ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ—

ਮੇਹਰ ਕੌਰ।

ਪੈਨ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਸੁੱਕਣ ਤੱਕ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ।

ਇਸ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਨੇ ਉਸਦਾ ਘਰ ਵੇਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਬਚਾਇਆ ਸੀ।

ਨਕਲੀ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ। ਵਿਕਰਮ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਬਿਆਨ, ਉਸਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕਾਲ ਜਾਂਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਫ਼ੈਸਲਾ ਅਜੇ ਆਉਣਾ ਸੀ।

ਪਰ ਹੁਣ ਸੱਚ ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਆਪਣੇ ਬੈਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹਵੇਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।

ਪਾਣੀ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਉਤਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੱਕੜ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਕੰਧ ਕੋਲ ਨਵੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲੱਗਾ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਇੱਟ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

“ਨਵੀਂ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵੀ ਲੱਗਣਗੀਆਂ?” ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਜੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ।”

“ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ?”

“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵਾਂਗੇ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਤੂੰ ਕੰਧ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

ਸਰਤਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆਈ।

“ਤੂੰ ਜੋ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੇਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇੱਟ ਲਈ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ।

“ਇਹ ਲਾ ਦੇਈਂ।”

“ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਸੇਗਾ।”

“ਦਿਸਣ ਦੇਈਂ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਵੇਲੀ ਇੰਨੀ ਨਵੀਂ ਬਣ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ ਉਹ ਕਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚੀ ਹੈ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਇੱਟ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।

“ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਲੱਗੇਗੀ।”

ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਮੇਹਰ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਹਰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ।

ਪੱਛਮੀ ਕੰਧ।

ਭਿੱਜੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ।

ਟੁੱਟੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ।

ਵਿਹੜੇ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼।

ਪੁਰਾਣੀ ਨਹਿਰ ਦਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪਹੀਆ।

ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹ—ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਪੱਕੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।

ਸੂਚੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ—

ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਦੋ ਕਮਰੇ—ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਲਈ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਪਰੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ।

“ਇਹ ਕੀ ਹੈ?”

“ਹਵੇਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ।”

“ਫਿਰ?”

“ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਸਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੁਣਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਥਾਂ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਔਰਤ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਲਿਖ ਸਕੇ।”

“ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹੇਂਗੀ?”

“ਸਾਰੀ ਹਵੇਲੀ ਨਹੀਂ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਕੁਝ ਕਮਰੇ ਮੇਰੇ ਵੀ ਰਹਿਣ ਦੇਈਂ।”

“ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮੰਗੇ ਹਨ?”

ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆਈ।

ਮੇਹਰ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ।

ਇੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਡਰ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਰੰਮਤ ਵਰਗੀ ਸੀ।

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੇਹਰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੂਚਨਾ ਆਈ।

ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡਾਣ—ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ।

ਉਸਦੀ ਉਂਗਲ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਰੁਕ ਗਈ।

ਇਸ ਉਡਾਣ ਦੀ ਟਿਕਟ ਉਸਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਤ ਲਈ ਸੀ।

ਉਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਹਵੇਲੀ ਆਵੇਗੀ।

ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ।

ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰੇਗੀ।

ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਉਸਨੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡਾਣ ਆਉਣ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸੂਚਨਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਨਾ ਟਿਕਟ ਰੱਦ ਕੀਤੀ।

ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ੋਨ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਈ।

ਸਰਤਾਜ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

“ਅੰਦਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ।”

ਉਹ ਅੰਦਰ ਆਇਆ। ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਜਗਦੀ ਫ਼ੋਨ ਸਕਰੀਨ ਵੱਲ ਗਈ।

ਉਡਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ।

ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮਿਟ ਗਈ।

ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

“ਤੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।

“ਹਾਂ।”

ਸਰਤਾਜ ਦਾ ਸਾਹ ਹੌਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

“ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਸੀ?”

“ਟਿਕਟ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਸੂਚਨਾ ਹੁਣ ਆਈ ਹੈ।”

“ਤੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈਂ।”

“ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।”

“ਪਰ ਕਰੇਂਗੀ ਨਹੀਂ?”

“ਨਹੀਂ।”

ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੂਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।

ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਪ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਪੁੱਛਿਆ—

“ਇਹ ਜਾਣਾ ਵਿਦਾਈ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਪਸੀ?”

ਮੇਹਰ ਉਸਦੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਈ।

“ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਇੱਕ ਸੂਟਕੇਸ ਨਾਲ ਛੱਡੀ ਸੀ। ਪਿੱਛੇ ਕਾਗਜ਼, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਸਵਾਲ—ਸਭ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ।”

ਉਸਨੇ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਟਿਕਟ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

“ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਘਰ ਹੈ। ਕੰਮ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਐਵੇਂ ਨਹੀਂ ਭੱਜਾਂਗੀ ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੋਂ ਭੱਜੀ ਸੀ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ।

“ਫਿਰ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਰਹੇਂਗੀ?”

“ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਮੇਟਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ—ਉਸਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਨਹੀਂ।”

“ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਕੈਲੰਡਰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ।

ਅੱਜ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਦਿਨ ਅੱਗੇ ਗਿਣੇ।

ਲਾਲ ਪੈਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ।

ਕੈਲੰਡਰ ਸਰਤਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

“ਇਸ ਦਿਨ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਪੜ੍ਹੀ।

“ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?”

“ਨਹੀਂ ਪਤਾ।”

“ਫਿਰ ਵਾਅਦਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?”

“ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਲਿਖਣ ਦੇਵਾਂਗੀ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕੈਲੰਡਰ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਜੇ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ?”

“ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗੀ।”

“ਜੇ ਮਨ ਬਦਲ ਗਿਆ?”

“ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗੀ।”

“ਜੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣਾ ਚਾਹਿਆ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਸੋਚਿਆ।

“ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗੀ। ਪਰ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੀ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।

ਇਹ ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮੀ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕਦੇ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਹ ਉਸਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ—

ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

“ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਨਹੀਂ।”

ਸਰਤਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਚੋਟ ਆਈ।

ਮੇਹਰ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆਈ।

“ਕੰਧ ਬਣਾਈਂ। ਨਹਿਰ ਠੀਕ ਕਰਾਈਂ। ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪੱਟੀ ਬਦਲੀਂ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਵੀਂ।”

ਉਸਨੇ ਲਾਲ ਗੋਲ ਵਾਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖੀ।

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ, ਸਰਤਾਜ। ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਰਹੀ ਹਾਂ।”

ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆ ਗਈ।

“ਹੁਕਮ ਬਹੁਤ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈਂ ਹੈਂ।”

“ਮਾਲਕਣ ਹਾਂ।”

“ਹਵੇਲੀ ਦੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।

“ਸਿਰਫ਼ ਹਵੇਲੀ ਦੀ।”

ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ।

ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮੇਹਰ ਦਾ ਸੂਟਕੇਸ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਵਾਰ ਉਹੀ ਥਾਂ ਸੀ।

ਉਹੀ ਹਵੇਲੀ।

ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹੀ ਦਰਿਆ।

ਪਰ ਮੇਹਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਮਾਂ ਦਾ ਪੱਤਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਬੈਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਛੱਡੀਆਂ।

ਫਿਰ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਈ।

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ।

“ਚਾਬੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ?”

“ਹਾਂ।”

“ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ?”

“ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਾਬੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ।”

“ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਉਂ?”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਜੇਬ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ।

“ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਾਰ ਚਾਬੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਰਹੇ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੇਰਾ ਵੀ ਹੈ।”

ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਸੂਟਕੇਸ ਚੁੱਕਿਆ।

“ਇਹ ਮੈਂ ਗੱਡੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।”

“ਮੈਂ ਆਪ—”

“ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਤੂੰ ਆਪ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈਂ।”

ਉਸਨੇ ਮੇਹਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਕਈ ਵਾਰ ਮਦਦ ਲੈਣਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਸੂਟਕੇਸ ਦਾ ਹੱਥਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

“ਠੀਕ ਹੈ।”

ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ।

ਨਵੀਂ ਕੰਧ ਅਜੇ ਅੱਧੀ ਬਣੀ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇੱਟ ਲੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸ ਇੱਟ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ।

ਫਿਰ ਹਵੇਲੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ।

ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜੀ ਸੀ।

ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਹਰ ਖਿੜਕੀ, ਹਰ ਕੰਧ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।

ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ ਸੀ।

ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼।

 

ਅਧਿਆਇ 15 — ਨਾ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ ਪੱਤਰ

ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਮੇਹਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ।

ਹੇਠਾਂ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਕੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕੋਈ ਬੰਦ ਕਮਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮੇਹਨਤ, ਇਕੱਲਾਪਣ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸਨ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਵੀ ਸੀ।

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਉਸਨੇ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ।

ਕੰਮ ਦੇ ਕਾਗਜ਼।

ਬੈਂਕ ਦੇ ਖਾਤੇ।

ਘਰ ਦਾ ਸਮਾਨ।

ਕਿਤਾਬਾਂ।

ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣੀਆਂ ਸਨ।

ਅਤੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।

ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਇੱਕ ਯਾਦ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਸੀ।

ਪਹਿਲੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਰੀਦਿਆ ਕੱਪ।

ਪਹਿਲੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਭੂਰਾ ਕੋਟ।

ਉਹ ਛੋਟੀ ਮੇਜ਼ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਨਹੀਂ।

ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਰ ਸਮੇਟ ਰਹੀ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਫ਼ੋਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਮੇਹਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਸੀ—ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣੀ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ।

ਕਦੇ ਉਹ ਨਵੀਂ ਕੰਧ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ।

ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹਿਰ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਰਸਤੇ ਦੀ।

ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲਾਈਨ—

ਅੱਜ ਦਰਿਆ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ।

ਮੇਹਰ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ—

ਸ਼ਾਂਤ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੀਂ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਲਾਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇੱਟ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਭੇਜੀ।

ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—

ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਤਸਵੀਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਜੇ ਸਰਤਾਜ ਥੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ—“ਅੱਜ ਥੱਕਿਆ ਹਾਂ।”

ਜੇ ਮੇਹਰ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਲਿਖਦੀ—“ਅੱਜ ਇਹ ਘਰ ਛੱਡਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚੇ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਸਨ।

ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਮੇਹਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਡੱਬੇ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਪੀਲਾ ਪਿਆ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ।

ਮੇਹਰ ਝੁਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗੀ।

ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਸੀ—

ਸਰਤਾਜ ਲਈ।

ਉਸਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ।

ਲਿਖਤ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸੀ।

ਪਰ ਉਹ ਲਿਖਤ ਛਿਆਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਮੇਹਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਤੇਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਅੰਦਰ ਇੱਕੋ ਸਫ਼ਾ ਸੀ।

ਸਰਤਾਜ,

ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਪਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਘਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਚੁੱਪ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੂਠ ਸੱਚ ਲੱਗਣ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਜੇ ਤੇਰੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਕਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।

ਜੇ ਤੂੰ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝ ਲਵਾਂਗੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਠੀਕ ਸਨ।

—ਮੇਹਰ

ਉਸਨੇ ਪੱਤਰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ।

ਫਿਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ।

ਹਰ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਉਤਰਦੀ ਗਈ—

ਸਰਤਾਜ ਕਦੇ ਇਹ ਪੱਤਰ ਪੜ੍ਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਉਸ ਰਾਤ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਡਰ ਗਈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਭੇਜੇਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ।

ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਹੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮੰਨ ਲਿਆ।

ਪਰ ਉਸਨੇ ਸਵਾਲ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮੇਹਰ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ।

ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਉਹ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਗੱਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਹਾਂ, ਸਰਤਾਜ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਡਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਪਰ ਮੇਹਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾ ਭੇਜੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਤਾ ਦਾ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਦੋ ਅਧੂਰੇ ਸੱਚ ਵੀ ਸਨ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਉਸਨੇ ਸਮਾਂ ਵੇਖਿਆ।

ਫਿਰ ਫ਼ੋਨ ਵਾਪਸ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

“ਸਵੇਰੇ ਦੱਸਾਂਗੀ,” ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਪਲ ਉਸਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਈ—

ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪ ਚੁਣੀਂ।

ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਤਾਜ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਵਾਅਦਾ ਯਾਦ ਆਇਆ—

ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੀ।

ਉਸਨੇ ਫ਼ੋਨ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਦੋ ਘੰਟੀਆਂ ਬਾਅਦ ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਨੀਂਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ।

“ਮੇਹਰ? ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ?”

ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੀ।

ਮੇਹਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੀ।

“ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਹੈ।”

ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੁਰੰਤ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਈ।

“ਦੱਸ।”

“ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।”

“ਕਿਸਦਾ?”

“ਮੇਰਾ। ਤੇਰੇ ਲਈ।”

ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ।

ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਡਰ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।

“ਮੈਂ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ,” ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।”

“ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।”

“ਮੈਂ ਭੇਜਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਛੱਡਿਆ।

“ਫਿਰ ਤੂੰ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ?”

“ਸ਼ਾਇਦ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਪਵੇ।”

“ਤੇਰੀ ਗ਼ਲਤੀ?”

“ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਬੋਲਿਆਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

ਸਰਤਾਜ ਕੁਝ ਦੇਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ।

ਮੇਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ?”

ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਸੀ।

“ਨਹੀਂ। ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

“ਇਸ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾ ਲਾਈਂ।”

“ਇਸ ਵਾਰ ਨਹੀਂ।”

ਫਿਰ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—

“ਤੇਰੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਪੱਤਰ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ। ਮੇਰੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਪੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲਈ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।”

ਮੇਹਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ।

“ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਨਾ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟੀ ਹੈ।”

“ਹਾਂ।”

“ਹੁਣ?”

“ਹੁਣ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਹਾਂਗੇ।”

ਮੇਹਰ ਨੇ ਪੱਤਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ।

“ਮੈਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗੀ।”

“ਸਾੜ ਨਾ ਦੇਈਂ।”

“ਕਿਉਂ?”

“ਤਾਂ ਜੋ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਝਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰੀਏ, ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਲਈਏ।”

ਮੇਹਰ ਹੱਸ ਪਈ।

“ਇਸਨੂੰ ਫਰੇਮ ਕਰਵਾ ਲਈਏ?”

“ਨਹੀਂ। ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ।”

ਦੋਵੇਂ ਹੱਸੇ।

ਉਹ ਹਾਸਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।

ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਹਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮੇਟਿਆ।

ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜੀਆਂ। ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖੀਆਂ। ਕੁਝ ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕੰਮ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।

ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਯਾਦ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ।

ਪਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਕਰਕੇ ਫੜ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ।

ਉਨਤਾਲੀਵੇਂ ਦਿਨ ਉਸਦਾ ਸੂਟਕੇਸ ਤਿਆਰ ਸੀ।

ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਨ—

ਮਾਂ ਦਾ ਪੱਤਰ।

ਸਰਤਾਜ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਨਾ ਭੇਜਿਆ ਪੱਤਰ।

ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ।

ਚਾਲੀਵੇਂ ਦਿਨ ਮੇਹਰ ਦੀ ਉਡਾਣ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚੱਲੀ।

ਉਸਨੇ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲੰਮਾ ਸੁਨੇਹਾ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ।

ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਿਆ—

ਮੈਂ ਆ ਰਹੀ ਹਾਂ।

ਜਵਾਬ ਆਇਆ—

ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੇਰਾ ਹੈ।

ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੱਡੀ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਮੁੜੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ।

ਹਵੇਲੀ ਦੂਰੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਪੱਛਮੀ ਕੰਧ ਮੁੜ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਨਵੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਇੱਟ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।

ਪਰ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਖੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਨਾ ਸਰਤਾਜ।

ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ।

ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਮੇਹਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਡਰ ਜਾਗਿਆ।

ਕੀ ਉਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਭੁੱਲ ਗਿਆ?

ਕੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਦਲ ਗਿਆ?

ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ।

ਉਹ ਮੁੜ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇਗੀ।

ਮੇਹਰ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਉਤਰੀ। ਆਪਣਾ ਸੂਟਕੇਸ ਆਪ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਗਈ।

ਅੰਦਰੋਂ ਹਥੌੜੇ ਦੀ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆ ਗਈ।

ਉਸਨੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਚਾਬੀ ਕੱਢੀ।

ਤਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਈ।

ਚਾਬੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਘੁੰਮੀ।

ਤੇਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਈ ਸੀ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਉਸਦਾ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ।

ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ।

ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਵਾਪਸੀ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸੀ।