ਨੂਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜਿਦਗੀ

                

 

                          ਇਕ ਔਰਤ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼,ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

 

 

                             ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ  

ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਹਰੋਂ ਬਹੁਤ ਆਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਅਣਕਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਦਰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨੂਰ ਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੀ, ਜਿਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਈ ਮੋੜਾਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਟੁੱਟਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਲੱਭੀ। ਜਿਸਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਖੋਈ ਹੋਈ ਪਹਿਚਾਣ ਮੁੜ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।

ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਨਹੀਂ…

ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰਦੀਪ ਕੌਰ

 

       ਅਧਿਆਇ 1: ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ

 

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਬਾਰੀ ਦੇ। ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਬਾਹਰ ਵਰ੍ਹ ਰਹੇ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੱਚ ’ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਸੀ—ਕੀ ਜੋ ਕੁਝ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹੋ ਹੱਥ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ। ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠੀ—ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ… “ਨੂਰ…” ਪਿੱਛੋਂ ਆਈ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧੜਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਸੀ… ਫਿਰ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸਦੀ ਸੀ? ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਇੱਕਦਮ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ… ਪਰ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ, ਸਾਰਾ ਘਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ…

 

 

             ਅਧਿਆਇ 2: ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ

 

ਮੀਂਹ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ’ਤੇ ਹੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੀ—ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹਰ ਤਾਅਨਾ, ਹਰ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਕੱਲੀ ਨੂਰ ਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੱਚ ਕੀ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕੋ ਮੰਗ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦਾ ਦਰਦ ਦੇ ਕੇ ਘਰੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਸਾਥੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ—ਕੀ ਮਾਂ ਨਾ ਬਣ ਸਕਣਾ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਹੈ? ਪਰ ਅੱਜ ਕੁਝ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹੌਸਲਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਬਣਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਡਾਇਰੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਫ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਹ

ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਸੀ— “ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ 17 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈਂ… ਇਕੱਲੀ।” ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕਿਵੇਂ?

 

  ਅਧਿਆਇ 3: ਇਕੱਲਤਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਸਵਾਲ

 

ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। “ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ 17 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈਂ… ਇਕੱਲੀ।” ਉਸਨੇ ਇਹ ਲਿਖਾਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਉਹ ਇਹ ਲਿਖਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਧੁੰਦਲਾ ਪਰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਪਏ ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਪਈ। ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਨੂਰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਕੋਈ ਤਰਸ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮੌਕੇ ਲੱਭਦੇ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਗੂੰਜਦਾ— ਕੀ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ? ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਤਰਸ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਆਪਣੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਜੇ ਸਮਾਜ ਉਸ ਲਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਆਪ ਬਣਾਏਗੀ। ਉਸਨੇ ਡਾਇਰੀ ਮੁੜ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਅੱਜ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼… 16 ਅਕਤੂਬਰ। ਮਤਲਬ ਉਸ ਰਹੱਸਮਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾ ਆਈਂ…” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ… ਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਸੱਚ ਕੀ ਸੀ?

 

       ਅਧਿਆਇ 4: ਡਰ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੜਾਈ

 

ਨੂਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ। ਨਹੀਂ ਸੁੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ— “ਜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾ। ਆਈਂ…” ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਰਾਦਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੋਚ ਹੈ। ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਆਮ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ, ਤਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਉਸਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਚੁੱਕਣਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰ ਵੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਹ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਤਾਂ? ਜੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਨਾਲ ਨਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ? ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ। ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੇਗੀ, ਡਰ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਰਿਜ਼ਿਊਮੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗੀ… ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ’ਤੇ ਪਈ। ਉਸ ’ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਸੀ, ਨਾ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ। ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ… ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਲ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼। ਇੱਕ ਵਾਕ ਲਿਖਿਆ ਸੀ— “ਤੇਰੇ ਤਲਾਕ ਦੀ ਅਸਲੀ ਵਜ੍ਹਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ…” ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤਸਵੀਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੂੰ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਝੂਠ ਹੁਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

 

     ਅਧਿਆਇ 5: ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਡਾਣ

 

ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ। ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਆਦਮੀ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ। ਸਵਾਲ—ਕਿਸਨੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਨੂਰ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ। ਖੋਜ ਕਰੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਜ਼ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਰੁਕਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨੌਕਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਦੂਜੀ। ਥਕਾਵਟ ਬਹੁਤ। ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਰ ਬੀਤਦਾ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ, ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ। ਉਸੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਨੂਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਲੜਾਈ ਅਜੇ ਮੁੱਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਵੀਡੀਓ ਆਈ। ਵੀਡੀਓ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਲੇ ਦਬਾਇਆ। ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਉਸੇ ਅਣਜਾਣ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ— “ਜੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ…” ਵੀਡੀਓ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਤਲਾਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ। ਰਾਜ਼ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

 

       ਅਧਿਆਇ 6: ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ

 “ਅਰਜੁਨ… ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚ ਲੈ।” ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਸਨਾਟੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਖੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਛੱਡਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਿਆ। ਨਵਾਂ ਦੇਸ਼, ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਨਵੇਂ ਲੋਕ… ਪਰ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੰਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਦਰਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸੇ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਆਹੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਵੀ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਟਿਕਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਫ਼੍ਰੀਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਨਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਿਆ ਸੀ— “Noor” ਤਸਵੀਰ ਧੁੰਦਲੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਚਿਹਰਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਉਸ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ’ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਚਮਕਿਆ— “Connection Error. Please Try Again.” ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਇੱਕਦਮ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਅਰਜੁਨ ਕੁਝ ਪਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਗੜਬੜ ਸੀ… ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਆਇਆ। “Someone viewed your profile.” ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ… ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੜੀ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ?

 

 ਅਧਿਆਇ 7: ਬਿਨਾਂ ਮਿਲੇ ਧੜਕਦੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣਿਆ ਡਰ

 

ਮੈਰਿਜ ਸਾਈਟ ’ਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਬਣਾਏ ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਰਾਤ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਅਤੇ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਦਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ “ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ”, ਫਿਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੁਨੇਹੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ। ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਆਦਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਿਰ ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। “ਜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ… ਤਾਂ ਕੀ ਪਤਾ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ?” ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨੂਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਬਿਤਾ ਸਕੇ। ਕਿਸਮਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਨੂਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਣਜਾਣ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਅਰਜੁਨ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ… ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣ ਲੈ।” ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸੀ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਅਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ? ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਈਮੇਲ ਆਈ। “ਜੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ… ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਈਮੇਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਲੈਪਟਾਪ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡਰ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਉਹ ਅਤੀਤ ਕਿਹੜਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ?

 

       ਅਧਿਆਇ 8: ਸਵਾਲ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੌਹੀਨ, ਤਾਅਨੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਦ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ— “ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹੇਗਾ?” ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ— “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਮਾਂ ਨਾ ਬਣ ਸਕੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੋਗੇ?” ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਲੰਘਦਾ ਮਿੰਟ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਇਆ। “ਨੂਰ, ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ।” ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਮੈਨੂੰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੱਸ ਸਕੇ, ਰੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾ ਸਕੇ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਜਿਵੇਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਡਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਡੋਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੁਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਨੂਰ ਨੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ੋਨ ਚਾਰਜ ’ਤੇ ਲਗਾਇਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਗਮਗਾਈ। ਉਸ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਸੀ— “Your account was accessed from another device.” ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਿਸਨੇ ਉਸਦਾ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ… ਅਤੇ ਕਿਉਂ?

 

 

       ਅਧਿਆਇ 9: ਮਨ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਰਾਹ

 

ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਤਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਸੁੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਉਸਨੂੰ ਤਲਾਕ, ਤੌਹੀਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਵਾਰ ਭਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਦੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ— “ਮੈਂ ਠੀਕ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।” ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੀ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਰਾਤ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। “ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਪਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੇਵਾਂਗੀ।” ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਿਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਸੀ। ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਝਿਜਕੀ, ਫਿਰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਾਲ ਰਿਸੀਵ ਕਰ ਲਈ। ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਨੂਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਧ ’ਤੇ ਟੰਗੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ’ਤੇ ਪਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਚੌਂਕ ਗਈ। ਉਹੀ ਚਿਹਰਾ… ਉਹੀ ਆਦਮੀ… ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੀ ਰਹੱਸਮਈ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ… ਜਾਂ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਅਤੀਤ ਵੀ ਉਸੇ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਲਟਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ?

 

    ਅਧਿਆਇ 10: ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸਕੂਨ 

ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਮਿਲਾਇਆ। ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਪਲ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਦਾ ਗਿਆ। “ਹੈਲੋ, ਪੁੱਤ… ਕਿਵੇਂ ਐਂ?” ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਉਸਦਾ ਅਤੀਤ, ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਉਸਦਾ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ। ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। “ਪੁੱਤ… ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਰੁਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ… ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੁਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਵੀ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਦੀਦੀ, ਇਸ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ… ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੀਣਾ।” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆਈ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਥ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਡਰ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਲ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਸਨ— “India Calling…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਕਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੀ ਇਹ ਕਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਮ ਫ਼ੋਨ ਸੀ… ਜਾਂ ਅਤੀਤ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

                             ਅਧਿਆਇ 11

 

ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮਝੋ… ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ… ਪਰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ।” ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਨੂਰ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੀਜ਼ਾ ਪਾਰਲਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਨੂਰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਅੰਦਰ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕੀਤੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਦੋਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਝਿਜਕਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸ਼ੌਕ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੂਰ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਉਸਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦਾ ਢੰਗ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਿਆ— “ਜੇ ਰੱਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ… ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਰ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ— “ਕੀ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?” ਅਰਜੁਨ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ, ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਇਨਸਾਨ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ਤੱਕ ਛੱਡਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਕਿਹਾ। ਨੂਰ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਿਆ… ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ SUV ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਵੱਲ ਗਈ… SUV ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਜਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ… ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ’ਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ                 

 

 

     ਅਧਿਆਇ 12: ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਘੜੀ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਕਦਮ

 

ਪੀਜ਼ਾ ਪਾਰਲਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ… ਨਾ ਕੋਈ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ… ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ, ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਗੋਈ। ਉਧਰ, ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। “ਨੂਰ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਓ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੋ।” ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨੂਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਡਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। “ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਗੇ?” “ਕੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾ ਸਕਾਂਗੀ?” ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਲਿਖਿਆ— “ਠੀਕ ਹੈ… ਮੈਂ ਆਵਾਂਗੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ— “ਬਿਲਕੁਲ। ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆ ਗਈ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਨੀ ਹੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ। ਪਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ… ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। ਨੰਬਰ ਸੇਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੁਨੇਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਸੀ— “ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ… ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਫ਼ਾਈਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਲਈਂ।” ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫ਼ਾਈਲ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਸੀ… ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਫ਼ਾਈਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

  ਅਧਿਆਇ 13: ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਸਾਇਆ

ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸਵਾਲ ਸਨ। ਕੀ ਉਸਦਾ ਉੱਥੇ ਸਵਾਗਤ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰੇਗਾ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ? ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਹੁਤ ਸਾਦਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੂਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਿਸੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ— “ਧੀਏ, ਘਰ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਬਣ ਕੇ ਆਈ ਹੈਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਆਏ। ਨੂਰ ਨੇ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਲ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਚਾਹ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਹਿਜ ਮੁਸਕਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਧੀਏ, ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵੱਸ ਗਏ। ਅੱਜ ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਤਿਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਆ ਨੂਰ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਏ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਤ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਨੂਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ… ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

   ਅਧਿਆਇ 14: ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਵਾਹਿਸ

 

ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਵੀ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਦੁਲਹਨ ਵਾਲਾ ਚਾਅ। ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲੀ, ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਸੂਟ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਨਾ ਚੂੜਾ… ਨਾ ਕਲੀਰੇ… ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ… ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਹੱਸਦਾ-ਖੇਡਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀਸ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦੀ ਹੈ— “ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ? ਮੈਂ ਚੂੜਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਾਇਆ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਦਿਲੋਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ?” ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਰੀਝ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚਿਹਰਾ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੱਸਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੇ ਨਵੇਂ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਨੂਰ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨੂਰ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਡਰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵੀ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੌਣਕਾਂ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਵੱਸਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ… ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੁਕਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਅਜੇ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

     ਅਧਿਆਇ 15: ਅਲੱਗ ਘਰ, ਸਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ

 

ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਘਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਸੇ, ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਣ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਘਰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ। ਉਹ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਘਰ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਕੰਮ ’ਤੇ ਜਾਣਾ… ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ… ਕਦੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ… ਕਦੇ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ… ਅਤੇ ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਇੱਜ਼ਤ ਭਰਿਆ ਲਹਿਜ਼ਾ… ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ… ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਵਾਲ— “ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ?” ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤੌਹੀਨ, ਡਰ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਪਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਿਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ— “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਜੇ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾ ਦੇਣਾ।” ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ… ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

 

               ਅਧਿਆਇ 16: ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ

 

ਨੂਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਭਰ ਤਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੇ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇਪਣ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਗੇ। ਦੂਰੀਆਂ ਘੱਟ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਰ ਵਾਰ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁਝ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਕੁਝ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਦਿੱਖ ਕੰਧਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੋੜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਚੁੱਪੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਫ਼ੋਨ ਘੱਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਜਨਮਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ। ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਬਣਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਣਾ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਸਦੀ ਦੁਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਕਈ ਵਾਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ। ਉਹ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਦਰਦ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖੀ ਸੀ— ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਏ ਕੰਡੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ, ਅਧੂਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਆਖ਼ਿਰ ਇੱਕ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਣਕਹੇ ਦਰਦ, ਕੁਝ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕਦੇ ਕੌੜਾਹਟ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਉਸਨੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਿਹਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਸਿਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ— “ਰਿਸ਼ਤੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਪਰ ਹਰ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਇੱਕੋ ਦੁਆ ਕਰਦਾ— “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਰੱਖਣਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ— ਦੂਰੀ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਿਆਰ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

 

       ਅਧਿਆਇ 17: ਸਫ਼ਰ, ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ

 

ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ— ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਸਮੇਂ ਕੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਵੇਰ ਕੰਮ… ਸ਼ਾਮ ਘਰ… ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ। ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ। ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕਦੇ  ਉਹ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੈਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗਰਮ ਕੌਫ਼ੀ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਘੰਟਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਲੰਬੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਡਰਾਈਵ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਰਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਹਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਗਏ। ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ… ਨਵੇਂ ਲੋਕ… ਨਵੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ… ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ। ਉਹ ਸੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਘਰ ਉਹ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਉਸਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ। ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ। ਪਰ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਅਕਸਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਅਤੇ ਸੋਚਦੀ— “ਪਿਆਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਛੱਬੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪੀ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਆਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਰੱਖੀ। ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ… ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ… ਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕੋ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਿਠਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹੁਦੇ… ਪੈਸਾ… ਜਾਇਦਾਦ… ਜਿੱਤਾਂ… ਹਾਰਾਂ… ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁਣ ਕਈ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ… ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ… ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਰ ਦੇ… ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਮੁੜ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

 

 

ਅਧਿਆਇ 18: ਪਰਫੈਕਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਰਫੈਕਟ

 

ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਸਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਰਫੈਕਟ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੀ ਦਰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਵੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਸਿਰ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਅੱਜ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ। ਆ, ਬੈਠ ਇੱਥੇ।” ਨੂਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕੁਰਾਈ। “ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਗਾਏ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੇ।” ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤੇਲ ਦੀ ਬੋਤਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ… ਨਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਨ… ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ… ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਪਲ। ਨੂਰ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਆਈ— ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰੱਬ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ ਬਣਾਕੇ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਨੂਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀ, ਉੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਥੇ ਨੂਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਫੈਕਟ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਰਫੈਕਟ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਾ ਸੀ… ਇੱਜ਼ਤ ਸੀ… ਭਰੋਸਾ ਸੀ… ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਆਪਣਾਪਣ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਇੱਕ ਪਰਫੈਕਟ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ… ਜੋ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

             ਅਧਿਆਇ 19: ਪਿਆਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ

 

ਨੂਰ ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਵੈਲੈਂਟਾਈਨ ਡੇਅ ‘ਤੇ ਮਿਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ। ਕੋਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਲੰਬੇ-ਲੰਬੇ ਸੁਨੇਹੇ ਲਿਖਦਾ। ਨੂਰ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਰਜੁਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਉਹ ਹਰ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਜਤਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਸਾਦਾ। ਸ਼ਾਂਤ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਨੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਵਾਰੀ ਮੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ।” ਨੂਰ ਹੱਸ ਪਈ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਦਾ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਦਾ, ਅਰਜੁਨ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਿਹਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।” ਅਰਜੁਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਲੈ ਲੈ।” ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ— ਭਰੋਸਾ। ਸਾਥ। ਆਪਣਾਪਣ। ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਔਖੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇਗਾ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ। ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਸਾਥ ਵਿੱਚ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹਰ ਦਿਨ… ਹਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ… ਹਰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ… ਉਹ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

 

   ਅਧਿਆਇ 20: ਸਬਰ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦਿਸਹੱਦਾ

 

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 26 ਸਾਲ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਪਿਆਰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ… ਅਪਣਾਪਣ ਵੀ… ਅਤੇ ਉਹ ਦਰਦ ਵੀ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪਲ ਵੀ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਵੀ ਸਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਨੂਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਜੋ ਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਾਥ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ। ਨੂਰ ਨੇ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖੋਹਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਝ ਜੰਗਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਰਜੀਹ ਸੀ— ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ। ਅਤੇ ਉਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਜੋ ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਕੂਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਵੇਰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ…

 

 

     ਅਧਿਆਇ 21: ਅੰਦਰਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ

 

ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ ਡਰਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ। ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁਣ ਉਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 26 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ। ਗੁਆਇਆ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਦੇ ਦਿਨ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ। ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਤਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ— ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਸੀ… ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ।

 

 

 

    ਅਧਿਆਇ  22: ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਸਫ਼ਰ

 

ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂਰ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦਿਲ ਲਈ ਇੱਕ ਮਲ੍ਹਮ ਵਾਂਗ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਬੀਤਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕਦੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਉਸਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। 26 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਬਰ ਸੀ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਰੱਬ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਹਨੇਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਵਾਂਗ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਦਰ ਸੀ। ਨੂਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਪੁਰਾਣਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਵੀ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੱਥ ਸਨ ਜੋ ਕਦੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਕਦੇ ਹੰਝੂਆਂ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਇ ‘ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਨ ਸੀ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ— ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹੋ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਦੀ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ।

 

     ਅਧਿਆਇ 23: ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ

 

ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨੂਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅਜੀਬ ਗਣਿਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਰਦ ਲੁਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਚੁੱਪੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰੇ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਗੁਜ਼ਰੀ ਸੀ। ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਸਹਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵੇਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵੀ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਦ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਾਂਗ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਇਨਸਾਨ ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਨ। ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਬਰ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਹਾਰਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

 

 

   ਅਧਿਆਇ 24: ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਤਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ

 

 

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਦਿਨ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਨੂਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ—ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਅਰਜੁਨ ਨੂਰ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ। ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼। ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ। ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਇੰਡੀਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਕਦੇ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਆਈ ਸੀ। ਉਹੀ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਨੂਰ ਬਣ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣਿਆ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਾਥ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵੇਖਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇਖ ਕੇ ਸਕੂਨ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਹਨੇਰੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਅੱਜ ਨੂਰ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਯਾਦਾਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ।

 

      ਅਧਿਆਇ 25: ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ—

 

ਆਜ਼ਾਦ ਪਰਵਾਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸੋਚ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਰਗਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਦਲੇ ਤਾਂ ਹਿਊਸਟਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝ ਲਈ ਸੀ— ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਮਿਲੇ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੇ ਬੋਝਾਂ ਦੇ ਜੀ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਕਰੇ, ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖੇ। ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਇੰਡੀਆ ਜਾਣਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਨੂਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ, ਕਿੰਨਾ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਕੋਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਣਾ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

 

 

   ਅਧਿਆਇ 26: ਮਨ ਦਾ ਪਰਦਾ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ

 

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 26 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਹੇਲੀਆਂ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। “ਕੁੱਖ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ” ਵਾਲੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਆਇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਰ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਡਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਿਹਾ—ਕੀ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੁਰਾਣੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਰਦਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਉਸ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਜ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੇ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਨੂਰ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਅਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਭੀੜ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਬਾਹਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ, ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।

 

 

  ਅਧਿਆਇ 27: ਅਗਸਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ

ਮਾਰਚ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਤਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਹਰ ਦਿਨ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਗਸਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਨੂਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਨਮਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਕਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ, ਕਦੇ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਤੋਹਫ਼ਾ ਲੱਭਣ ਬਾਰੇ। ਇਹਨਾਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਕੂਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤਿਆਰੀ, ਇੱਕ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਯਤਨ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਨੂਰ ਕਦੇ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਨੂਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇੰਨੀ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਇਹੀ ਤਾਂ ਅਸਲੀ ਪਿਆਰ ਸੀ—

 

ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ ਦਾ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਨੂਰ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਆਰ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਲੱਭਿਆ ਸੀ।

 

 

                ਅਧਿਆਇ 28: ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ

 

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਖੜਕਾਉਂਦੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁਰਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੈਰ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਥਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਘੁੰਮਣਾ-ਫਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਲ ਜੀਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ ਖ਼ਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਮਾਰਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। “ਇਸ ਵਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਚੱਲੀਏ?” ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ। “ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ।” ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਨੂਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਮਾਰਚ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਲੈਪਟਾਪ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। “ਕੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਏਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਉਸ ਵੱਲ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤੀ। ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ… ਚਿੱਟੀ ਰੇਤ… ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਸੋਹਣੇ ਵਿਲੇ… “ਮਾਲਦੀਵ…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਸੋਹਣਾ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਵਿੱਚ ਮਨਾਵਾਂਗੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਸੋਚੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇਖ ਲੈ।” ਨੂਰ ਹੱਸ ਪਈ। “ਬਸ? ਇੰਨੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ?” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ? ਜੇ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਏਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।” ਨੂਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਸਾਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਹਰ ਦਿਨ ਦੀ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸਦੇ ਲਈ ਚਾਹ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਨੂਰ ਨੇ ਲੈਪਟਾਪ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਇਸ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੇਗਾ।” ਅਰਜੁਨ ਹੱਸਿਆ। “ਸਮੁੰਦਰ ਨਹੀਂ… ਛੁੱਟੀਆਂ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।” ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਉਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ… ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੁਪਨੇ।

 

   ਅਧਿਆਇ 29: ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ, ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨਵਾਂ ਘਰ

 

ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਹਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਲੈ ਕੇ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਬਾਹਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦਾ—ਚਾਹੇ ਰਾਤ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਲੰਬੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹੀ ਨੂਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹਲਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਦ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਉਡੀਕ ਦੇ ਸਾਲ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸੁਹਣੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਛੋਟੀ-ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਚਾਹ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਠੰਢਕ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਲੱਭਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ, “ਨੂਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀਏ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ‘ਤੇ ਹਾਵੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। “ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਹਰ ਦਿਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੀ।” ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਪਣਾਪਣ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੀ ਆਸਾਨ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

 

 

      ਅਧਿਆਇ 30: ਜੁਲਾਈ… ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਅੱਖਾਂ

 

ਨੂਰ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਜੁਲਾਈ ਮੀਂਹ, ਹਰਿਆਵਲ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਲਈ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਅਕਸਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜੁਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ। ਇੱਕ ਅਣਦਿੱਖਾ ਭਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੁੱਝਾ ਲੈਂਦੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਦਰਿਆ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਸਾਲ ਦੀ ਜੁਲਾਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁਹਣੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਹੋਟਲ ਦਾ ਕਮਰਾ… ਕਦੇ ਸੂਟਕੇਸ… ਕਦੇ ਨਵੀਂ ਚਾਬੀ… ਕਦੇ ਨਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ… ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ— “ਅੱਜ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣੀ।” ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਲਮ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੰਝੂਆਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ— “ਨੂਰ… ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ। ਫਿਰ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀਂ।” ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੂਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜਾਣਦੀ ਸੀ—ਹਨੇਰਾ ਕਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੁੜਕਦੀ ਹੋਈ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਈ। ਨੂਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਈ। “ਜੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਫਿਰ ਹਰਿਆਲੀ ਓੜ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ… ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਮੁੜ ਖਿੜ ਪਵੇ।” ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਅਗਸਤ… ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ। Overwater villas… ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ… ਚਿੱਟੀ ਰੇਤ… ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ— “ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਵਾਂਗੀ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਵੀ ਨੂਰ ਮਾਲਦੀਵ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ— “ਨੂਰ… ਇੱਧਰ ਆ… ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ।” ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਗਈ… ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ… ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਲਦੀਵ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ… ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆ ਗਏ— ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ… ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀਆਂ… ਰਸੀਦਾਂ… ਈਮੇਲਾਂ… ਉਡੀਕ… ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੜਾਈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂਰ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ— “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਕਦੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੀ… ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨਾਵਾਂਗੀ।”

 

                  ਅਧਿਆਇ 31— ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

 

ਨੂਰ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦੀ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ। ਕੁਝ ਕੱਪੜੇ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪਾਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਮਹਿੰਗੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸੂਟ ਪਾ ਲਵਾਂਗੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨ ਵੀ ਨਵਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਅੱਜ… ਨਾ ਕੱਪੜੇ ਨਵੇਂ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਉਹ ਦਿਨ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ਾਇਦ ਸਮੱਸਿਆ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ… ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਉਹ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਧੁੱਪ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ… “ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਮੈਂ… ਕਿੰਨੇ ਸੂਟ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਕਿੰਨੇ ਬੈਗ… ਪਰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ।” ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਫਿਰ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਇਸ। ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। “ਇਹ ਮੈਂ ਰੱਖਾਂਗੀ…” “ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਜਾਣਗੇ…” ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਹੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਹੌਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ। “ਕਿਸਮਤ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਕਿਸਮਤ ਤਾਂ ਰੱਬ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਲਿਆ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਣਗੇ… ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਦੁਆ ਵਧਾ ਦੇਣ।” ਨੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਕਾਗ਼ਜ਼ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪਏ ਸਨ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲਾਰਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾ ਕਮਰਾ… ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ… ਨਾ ਮਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅੱਜ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।” ਉਸਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬੰਦ। ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਨਵਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ— “ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਾਂਗੀ।” ਉਸ ਲਾਈਨ ਨਾਲ। ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਐਸੇ ਹੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਨ। ਹੀ ਮਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਲਦੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ… ਲੋਕ ਨਾਲ ਚਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਚਲਣ… ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਬਦਲਣ… ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਾਰੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ— ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਬਦਲਣ। ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।

 

                  ਅਧਿਆਇ 32: ਬੇਮੰਜ਼ਿਲ ਉਡਾਣ

 

ਸਵੇਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਹੋਟਲ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ। ਜਹਾਜ਼ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਘਿਆ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ— “ਕਾਸ਼… ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ।” ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਪਲ ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਨਹੀਂ… ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉੱਡਣਾ ਹੈ।” ਲੋਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ। ਪਰ ਅੱਜ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਡਾਣ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ… ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ… ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ… ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚਿੰਤਾ ਉਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਸੀ— ਕਦੇ ਘਰ, ਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ। ਪਰ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ— “ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ… ਕੁਝ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ… ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਿਖਾ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਬਾਹਰ ਜਹਾਜ਼ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਨਕਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੱਭਣ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰੱਬਾ… ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣ ਸਕਾਂ।” ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ… ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 

  ਅਧਿਆਇ 33: ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ

 

ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ… ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ। ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਰਪ੍ਰਾਈਜ਼, ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਲ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਨੂਰ, ਤੂੰ ਦੱਸ… ਤੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ।” ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇਹ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ—ਨੂਰ ਦੀ ਪਸੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ। ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਸੋਚੇ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਵੇ। ਫਿਰ ਅਗਸਤ ਆਉਂਦਾ… ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਨੂਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਕਰੇ। ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ, “ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਨੂਰ… ਰਹਿਣ ਦੇ। ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ।” ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ— “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ…” ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਚੁੱਭਣ ਬਣ ਗਏ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕਦੇ ਕਹੇ, “ਨਹੀਂ ਨੂਰ, ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਹੈ…” ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਚੁੱਪ ਪਿਆਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲੀਪਣ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਉਸ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੀ। ਇਹ ਅਣਕਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਦਿਖਣ ਲੱਗੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚਿੜਚਿੜਾਹਟ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਖੁਦ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ… ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਦੇ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸਮਝ ਸਕੇ

 

                  ਅਧਿਆਇ 34: ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਭਾਰ

 

ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਭਾਫ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਕੱਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਗਰਮੀ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਅੱਜ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। “ਪਤਾ ਨਹੀਂ…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸੋਚ ਲਈਂ। ਤੇਰਾ ਜੋ ਮਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਾਂਗੇ।” ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਤਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ— “ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ?” ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਚੋਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਛਾਣਨੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ— “ਹੁਣ ਜੋ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ।” ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ— “ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਰਜੁਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਸਦਾ ਸੁਖੀ ਘਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਉਸਦੀ ਅਸਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ… ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਤਾਂ ਸੀ… ਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।

 

 

 

 

                   ਅਧਿਆਇ 35 ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਕੈਦ

 

ਨੂਰ ਬਾਲਕਨੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਮਰ ਨਾਲ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ… ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੌਣ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਵੇਗਾ… ਕੌਣ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ… ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ… ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਵਾਰ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ… ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਢੰਗ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੈਦ ਕੰਧਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਦਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਘਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ, ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ ਸੀ ਕਿ… “ਮੈਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ?” ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ… “ਦੂਜਾ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ?” ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਪੰਛੀ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ— ਸ਼ਾਇਦ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ… ਜਿੰਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚਣਾ।

 

                 ਅਧਿਆਇ 36: ਉਡੀਕ ਦੇ ਦਿਨ

ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਹੁਣ ਨੂਰ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਰੱਖੇਗੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਲ ਪਵੇਗੀ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ, ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣਾ, ਫੋਨ ‘ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ— “ਹਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਸਬਰ।” ਅਰਜੁਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਿ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਭਾਰ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਏਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। “ਹਾਂ… ਠੀਕ ਹਾਂ।” ਅਰਜੁਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਤੂੰ ਜਦੋਂ ‘ਠੀਕ ਹਾਂ’ ਕਹਿੰਦੀ ਏਂ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ… ਕਈ ਵਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।” ਅਰਜੁਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। “ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਉਡੀਕ… ਫਿਰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ… ਫਿਰ ਸਕੂਨ ਦੀ… ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। “ਨੂਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ— “ਅੱਜ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਘਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਲਵੇ।” ਉਸਨੇ ਕਲਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਵੀ। ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਜਿਊਂਦੀ ਸੀ— ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ। ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦੇਵੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਸਤ ਕੀ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ— ਕਈ ਵਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਵੱਡੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ… ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— “ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹਾਂ… ਬਸ ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।”

 

               ਅਧਿਆਇ 37: ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼

 

ਰਾਤ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਫਿਰ ਜਾਗ ਪਏ ਸਨ। ਅਰਜਨ ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ… ਅੱਜ ਤੂੰ ਕੁਝ ਚੁੱਪ ਲੱਗ ਰਹੀ ਏਂ। ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਕੀਤੀ। “ਹਾਂ, ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ।” ਪਰ ਅਰਜਨ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ। ਕਈ ਵਾਰ “ਠੀਕ ਹਾਂ” ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ। ਸਾਰੀਆਂ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅਰਜਨ… ਇੱਕ ਗੱਲ। ਪੁੱਛਾਂ?” “ਹਾਂ, ਪੁੱਛ।” “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ?” ਅਰਜਨ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਧੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। “ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ… ਜੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹੁੰਦਾ… ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਲਦੀ… ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੁਪਨੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀ…” ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ। “ਇਹ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। “ਨੂਰ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ… ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਦੇ। ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਭੱਜ ਪਵਾਂ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਵਾਰੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਜੋ ਵੀ ਸੋਚਾਂਗੇ, ਇਕੱਠੇ ਸੋਚਾਂਗੇ। ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ। ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਰਾਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ। ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਦਰਦ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣ। ਸਕੇ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

 

  ਅਧਿਆਇ 38: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਾਥ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

 

ਸਮਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਜਨ ਵੀ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਪਰ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਮਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਕਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਨੂਰ ਸੋਚਦੀ… “ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਜੀਬ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ—ਘਰ, ਪੈਸਾ, ਕਾਮਯਾਬੀ, ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਸਾਡਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥ ਆਖ਼ਰੀ ਸਫ਼ਰ ਤੱਕ ਨਾਲ ਰਹੇ।” ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਘੰਟਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ। ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜੀਣ ਦੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਬਾਹਰ ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਬਦਲੇਂਗੀ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ… ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਰਸਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਦੀ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹਰ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ… ਕੁਝ ਸਫ਼ਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਹੈ।

 

         ਅਧਿਆਇ 39: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ

 

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੋੜ ਐਸੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਉਸ ਉਮਰ ਅਤੇ ਉਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਘਰ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦਾ। ਸਕੂਨ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ— “ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀ ਲਈ ਹੈ?” ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ— “ਹਾਂ ਨੂਰ… ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਲਹਿਰਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ— “ਅਰਜੁਨ… ਪਤਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਕਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ… ਪਰ ਰੁਕਦਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। “ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੈਂ ਨੂਰ। ਬਹੁਤ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੇਖੇ, ਪਰ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ।” ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਨਮੀ। ਆ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਕਦੇ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੁੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਰੱਬ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ। ਐਸਾ ਸਾਥੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ— ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦਿਨ ਹਨ, ਪੂਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਨਾ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਪਲ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ— ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ… ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ— “ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ… ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਪਾਇਆ… ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।” ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਨੂਰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ… ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 

          ਅਧਿਆਇ 40: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮ

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੋੜ ਅਜਿਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ… “ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੰਨਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ?” ਨੂਰ ਵੀ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ… ਕਦੇ ਉਹ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਰੱਖਿਆ… ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਹੀ ਨੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ… ਰੇਤ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ… ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਰਜਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ— “ਸ਼ਾਇਦ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਨੇੜੇ, ਕਦੇ ਦੂਰ… ਪਰ ਜੇ ਦਿਲ ਸੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਅਰਜਨ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਆਦਤ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ—ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣਾ। ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਥੱਕ ਗਈ ਏਂ?” ਨੂਰ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਨਹੀਂ… ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਹਣਾ ਉਹ ਸਾਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਲੋਕਾਂ। ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਅਧੂਰੇ ਰਹੇ, ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਵੇ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ। ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰੱਬਾ… ਮੈਂ ਜੋ ਗੁਆਇਆ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਦਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ… ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ… ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੱਥ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅਸਮਾਨ ‘ਤੇ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਦੀ ਰਹੀ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਤੇ ਅਰਜਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ… ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

 

       ਅਧਿਆਇ 41: ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਰਸਤਾ 

 

ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਉਸੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਨੂੰ। ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਉਹ ਤੁਰਿਆ, ਉਹ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ… “ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ… ਰੇਤ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖੋ, ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਦਿਨ… ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤਾਂ… ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਸਵਾਲ… ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਅਰਜਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਪੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਏਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ, “ਸੋਚ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਕਿ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੇ… ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹਾਂਗੀ।” ਅਰਜਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਕੀ?” ਨੂਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਲਗਾਉਂਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦੀ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। “ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਹੈਂ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਗੱਲ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਉਤਰ ਗਈ। ਹਾਂ… ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਸਨ। ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਨ। ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦਰਦ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ— “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ… ਪਰ ਜੋ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਕਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੀ।” ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਤੁਰ ਪਏ। ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼… ਅੱਗੇ ਸੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ— ਕਈ ਵਾਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਫ਼ਰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਸਫ਼ਰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 

       ਅਧਿਆਇ 42: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਅਰਥ

 

ਸਵੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਧੁੱਪ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਛੱਤ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਪਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਕੁਝ ਐਸੀ ਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਉਮੀਦ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਪਲ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਚਾਹ ਬਣਾਈ। ਅਰਜਨ ਅਜੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ ਜੋ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ— “ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ… ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।” ਅਰਜਨ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਅੱਜ ਕੀ ਪਲਾਨ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਦਿਨ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ, ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਅੱਜ ਕੋਈ ਪਲਾਨ ਨਹੀਂ,” ਨੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਬਸ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਜੀਣਾ ਹੈ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਲਾਨ ਹੈ।” ਨੂਰ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਦੁਨੀਆ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਸਨ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ… ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ… ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ।” ਨੂਰ ਨੇ ਚਾਹ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ— “ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ… ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।” ਉਸ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ… ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

 

   ਅਧਿਆਇ 43: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਮਨ

ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ… “ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕੀ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਗੁਆਇਆ ਕੀ?” ਨੂਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਤ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਘਰ ਸਨ… ਸਫ਼ਰ ਸਨ… ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਨ… ਅਰਜਨ ਵਰਗਾ ਸਾਥੀ ਸੀ… ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਸਣੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ… ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ… ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪਲ ਹੋਣੇ ਸਨ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣਾਪਣ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੁਕੂਨ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ… ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਣੀਆਂ… ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਸਣੀਆਂ… ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਲਈ ਸੀ— “ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ… ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।” ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਈ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਗੁਆਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ। ਜਦੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ, ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਲੱਭਣੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲਈਆਂ। ਇੱਕ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ… ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ… ਅਰਜਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ… ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ… ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸੋਚਿਆ— “ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ… ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।” ਉਸ ਰਾਤ ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ… ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

 

              ਅਧਿਆਇ 44: ਨੂਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ

 

ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਨੂਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੰਗ ਹਰ ਪਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਸੰਤਰੀ, ਕਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ, ਕਦੇ ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ… ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ— “ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਈ ਸੀ… ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇਕੱਲੇ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ… ਉਹ ਸਵਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ… ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਅਰਜਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਨੂਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਦਰਦ ਦਾ ਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਦਰਦ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਰਕ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਰਦ ਸਾਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਨਹੀਂ… ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਚੁੱਕੀ। ਰੇਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ… ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।” ਅਰਜਨ ਦੂਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਨੂਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੰਗਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ… ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮ… ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਗੱਲਬਾਤ… ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਾਥ… ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਖ਼ਾਹਸ਼ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ— ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ… ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ… ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਗੁਆਉਣਾ। ਨੂਰ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਲਹਿਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ… ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ… ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਾਂਗੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ… ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ।” ਉਸ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ… ਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਬਦ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕੁਝ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ… ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਖੁਦ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਇਹ ਹਰ ਉਸ ਦਿਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ— ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਜ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ… ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਸਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਪਨੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵੀ ਬਦਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਜਗਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦਰਦ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ… ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ… ਯਾਦ ਰੱਖੋ— ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ, ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਅਤੇ ਸੁਕੂਨ ਲੱਭ ਸਕੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ… ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ— ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ।   

 

                                                                             — ਸਮਾਪਤ —

 

       ਪਰਦੀਪ ਕੌਰ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ਅ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ਅਧਿਆਇ 1: ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਬਾਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਬਾਹਰ ਵਰ੍ਹ ਰਹੇ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੱਚ ’ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਸੀ—ਕੀ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹੋ ਹੱਥ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠੀ—ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ… “ਨੂਰ…” ਪਿੱਛੋਂ ਆਈ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧੜਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਸੀ… ਫਿਰ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸਦੀ ਸੀ? ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਇੱਕਦਮ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ… ਪਰ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ, ਸਾਰਾ ਘਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ… ਅਧਿਆਇ 2: ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਮੀਂਹ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ’ਤੇ ਹੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੀ—ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹਰ ਤਾਅਨਾ, ਹਰ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਕੱਲੀ ਨੂਰ ਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੱਚ ਕੀ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕੋ ਮੰਗ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦਾ ਦਰਦ ਦੇ ਕੇ ਘਰੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਸਾਥੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ—ਕੀ ਮਾਂ ਨਾ ਬਣ ਸਕਣਾ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਹੈ? ਪਰ ਅੱਜ ਕੁਝ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹੌਸਲਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਬਣਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਡਾਇਰੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਫ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਸੀ— “ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ 17 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈਂ… ਇਕੱਲੀ।” ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕਿਵੇਂ? ਅਧਿਆਇ 3: ਇਕੱਲਤਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। “ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ 17 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈਂ… ਇਕੱਲੀ।” ਉਸਨੇ ਇਹ ਲਿਖਾਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਉਹ ਇਹ ਲਿਖਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਧੁੰਦਲਾ ਪਰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਪਏ ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਪਈ। ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਨੂਰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਕੋਈ ਤਰਸ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮੌਕੇ ਲੱਭਦੇ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਗੂੰਜਦਾ— ਕੀ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ? ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਤਰਸ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਆਪਣੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਜੇ ਸਮਾਜ ਉਸ ਲਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਆਪ ਬਣਾਏਗੀ। ਉਸਨੇ ਡਾਇਰੀ ਮੁੜ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਅੱਜ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼… 16 ਅਕਤੂਬਰ। ਮਤਲਬ ਉਸ ਰਹੱਸਮਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾ ਆਈਂ…” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ… ਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਸੱਚ ਕੀ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 4: ਡਰ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੜਾਈ ਨੂਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ— “ਜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾ ਆਈਂ…” ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਰਾਦਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੋਚ ਹੈ। ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਆਮ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ, ਤਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਉਸਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਚੁੱਕਣਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰ ਵੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਹ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਤਾਂ? ਜੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਨਾਲ ਨਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ? ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੇਗੀ, ਡਰ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਰਿਜ਼ਿਊਮੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗੀ… ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ’ਤੇ ਪਈ। ਉਸ ’ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਸੀ, ਨਾ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ। ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ… ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਲ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਕ ਲਿਖਿਆ ਸੀ— “ਤੇਰੇ ਤਲਾਕ ਦੀ ਅਸਲੀ ਵਜ੍ਹਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ…” ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤਸਵੀਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਝੂਠ ਹੁਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 5: ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਡਾਣ ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਆਦਮੀ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ—ਕਿਸਨੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਨੂਰ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਜ਼ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਰੁਕਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨੌਕਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਦੂਜੀ। ਥਕਾਵਟ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਰ ਬੀਤਦਾ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ, ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਨੂਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਲੜਾਈ ਅਜੇ ਮੁੱਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਵੀਡੀਓ ਆਈ। ਵੀਡੀਓ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਲੇ ਦਬਾਇਆ। ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਉਸੇ ਅਣਜਾਣ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ— “ਜੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ…” ਵੀਡੀਓ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਤਲਾਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰਾਜ਼ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 6: ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ “ਅਰਜੁਨ… ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚ ਲੈ।” ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਸਨਾਟੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਖੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਛੱਡਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਿਆ। ਨਵਾਂ ਦੇਸ਼, ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਨਵੇਂ ਲੋਕ… ਪਰ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੰਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਦਰਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸੇ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਆਹੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਵੀ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਟਿਕਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਫ਼੍ਰੀਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਨਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਿਆ ਸੀ— “Noor” ਤਸਵੀਰ ਧੁੰਦਲੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਚਿਹਰਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਉਸ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ’ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਚਮਕਿਆ— “Connection Error. Please Try Again.” ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਇੱਕਦਮ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਅਰਜੁਨ ਕੁਝ ਪਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਗੜਬੜ ਸੀ… ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਆਇਆ। “Someone viewed your profile.” ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ… ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੜੀ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 7: ਬਿਨਾਂ ਮਿਲੇ ਧੜਕਦੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣਿਆ ਡਰ ਮੈਰਿਜ ਸਾਈਟ ’ਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਬਣਾਏ ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਰਾਤ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਅਤੇ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਦਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ “ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ”, ਫਿਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੁਨੇਹੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ। ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਆਦਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਿਰ ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। “ਜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ… ਤਾਂ ਕੀ ਪਤਾ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ?” ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨੂਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਬਿਤਾ ਸਕੇ। ਕਿਸਮਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਨੂਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਣਜਾਣ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਅਰਜੁਨ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ… ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣ ਲੈ।” ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸੀ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਅਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ? ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਈਮੇਲ ਆਈ। “ਜੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ… ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਈਮੇਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਲੈਪਟਾਪ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡਰ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਉਹ ਅਤੀਤ ਕਿਹੜਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 8: ਸਵਾਲ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੌਹੀਨ, ਤਾਅਨੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਦ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ— “ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹੇਗਾ?” ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ— “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਮਾਂ ਨਾ ਬਣ ਸਕੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੋਗੇ?” ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਲੰਘਦਾ ਮਿੰਟ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਇਆ। “ਨੂਰ, ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ।” ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਮੈਨੂੰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੱਸ ਸਕੇ, ਰੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾ ਸਕੇ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਜਿਵੇਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਡਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਡੋਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੁਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਨੂਰ ਨੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ੋਨ ਚਾਰਜ ’ਤੇ ਲਗਾਇਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਗਮਗਾਈ। ਉਸ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਸੀ— “Your account was accessed from another device.” ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਿਸਨੇ ਉਸਦਾ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ… ਅਤੇ ਕਿਉਂ? ਅਧਿਆਇ 9: ਮਨ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਰਾਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਤਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਸੁੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਉਸਨੂੰ ਤਲਾਕ, ਤੌਹੀਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਵਾਰ ਭਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਦੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ— “ਮੈਂ ਠੀਕ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।” ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੀ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਰਾਤ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। “ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਪਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੇਵਾਂਗੀ।” ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਿਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਸੀ। ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਝਿਜਕੀ, ਫਿਰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਾਲ ਰਿਸੀਵ ਕਰ ਲਈ। ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਨੂਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਧ ’ਤੇ ਟੰਗੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ’ਤੇ ਪਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਚੌਂਕ ਗਈ। ਉਹੀ ਚਿਹਰਾ… ਉਹੀ ਆਦਮੀ… ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੀ ਰਹੱਸਮਈ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ… ਜਾਂ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਅਤੀਤ ਵੀ ਉਸੇ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਲਟਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 10: ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸਕੂਨ ਜੁਲਾਈ… ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਮਿਲਾਇਆ। ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਪਲ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਦਾ ਗਿਆ। “ਹੈਲੋ, ਪੁੱਤ… ਕਿਵੇਂ ਐਂ?” ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਉਸਦਾ ਅਤੀਤ, ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਉਸਦਾ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ। ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। “ਪੁੱਤ… ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਰੁਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ… ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੁਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਵੀ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਦੀਦੀ, ਇਸ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ… ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੀਣਾ।” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆਈ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਥ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਡਰ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਲ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਸਨ— “India Calling…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਕਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੀ ਇਹ ਕਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਮ ਫ਼ੋਨ ਸੀ… ਜਾਂ ਅਤੀਤ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 11: ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮਝੋ… ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ… ਪਰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ।” ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਨੂਰ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੀਜ਼ਾ ਪਾਰਲਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਨੂਰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਅੰਦਰ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕੀਤੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਦੋਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਝਿਜਕਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸ਼ੌਕ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੂਰ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਉਸਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦਾ ਢੰਗ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਿਆ— “ਜੇ ਰੱਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ… ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਰ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ— “ਕੀ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?” ਅਰਜੁਨ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ, ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਇਨਸਾਨ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ਤੱਕ ਛੱਡਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਕਿਹਾ। ਨੂਰ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਿਆ… ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ SUV ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਵੱਲ ਗਈ… SUV ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਜਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ… ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ’ਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 12: ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਘੜੀ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਪੀਜ਼ਾ ਪਾਰਲਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ… ਨਾ ਕੋਈ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ… ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ, ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਗੋਈ। ਉਧਰ, ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। “ਨੂਰ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਓ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੋ।” ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨੂਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਡਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। “ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਗੇ?” “ਕੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾ ਸਕਾਂਗੀ?” ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਲਿਖਿਆ— “ਠੀਕ ਹੈ… ਮੈਂ ਆਵਾਂਗੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ— “ਬਿਲਕੁਲ। ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆ ਗਈ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਨੀ ਹੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ। ਪਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ… ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। ਨੰਬਰ ਸੇਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੁਨੇਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਸੀ— “ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ… ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਫ਼ਾਈਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਲਈਂ।” ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫ਼ਾਈਲ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਸੀ… ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਫ਼ਾਈਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 13: ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਸਾਇਆ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸਵਾਲ ਸਨ। ਕੀ ਉਸਦਾ ਉੱਥੇ ਸਵਾਗਤ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰੇਗਾ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ? ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਹੁਤ ਸਾਦਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੂਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਿਸੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ— “ਧੀਏ, ਘਰ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਬਣ ਕੇ ਆਈ ਹੈਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਆਏ। ਨੂਰ ਨੇ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਲ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਚਾਹ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਹਿਜ ਮੁਸਕਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਧੀਏ, ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵੱਸ ਗਏ। ਅੱਜ ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਤਿਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਆ ਨੂਰ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਏ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਤ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਨੂਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ… ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 14: ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਵੀ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਦੁਲਹਨ ਵਾਲਾ ਚਾਅ। ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲੀ, ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਸੂਟ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਨਾ ਚੂੜਾ… ਨਾ ਕਲੀਰੇ… ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ… ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਹੱਸਦਾ-ਖੇਡਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀਸ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦੀ ਹੈ— “ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ? ਮੈਂ ਚੂੜਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਾਇਆ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਦਿਲੋਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ?” ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਰੀਝ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚਿਹਰਾ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੱਸਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੇ ਨਵੇਂ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਨੂਰ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨੂਰ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਡਰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵੀ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੌਣਕਾਂ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਵੱਸਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ… ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੁਕਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਅਜੇ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 15: ਅਲੱਗ ਘਰ, ਸਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਘਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਸੇ, ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਣ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਘਰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ। ਉਹ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਘਰ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਕੰਮ ’ਤੇ ਜਾਣਾ… ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ… ਕਦੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ… ਕਦੇ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ… ਅਤੇ ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਇੱਜ਼ਤ ਭਰਿਆ ਲਹਿਜ਼ਾ… ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ… ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਵਾਲ— “ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ?” ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤੌਹੀਨ, ਡਰ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਪਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਿਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ— “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਜੇ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾ ਦੇਣਾ।” ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ… ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 16: ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਭਰ ਤਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੇ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇਪਣ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਗੇ। ਦੂਰੀਆਂ ਘੱਟ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਰ ਵਾਰ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁਝ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਕੁਝ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਦਿੱਖ ਕੰਧਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੋੜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਚੁੱਪੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਫ਼ੋਨ ਘੱਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਜਨਮਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ। ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਬਣਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਣਾ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਸਦੀ ਦੁਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਕਈ ਵਾਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ। ਉਹ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਦਰਦ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖੀ ਸੀ— ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਏ ਕੰਡੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ, ਅਧੂਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਆਖ਼ਿਰ ਇੱਕ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਣਕਹੇ ਦਰਦ, ਕੁਝ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕਦੇ ਕੌੜਾਹਟ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਉਸਨੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਿਹਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਸਿਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ— “ਰਿਸ਼ਤੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਪਰ ਹਰ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਇੱਕੋ ਦੁਆ ਕਰਦਾ— “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਰੱਖਣਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ— ਦੂਰੀ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਿਆਰ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 17: ਸਫ਼ਰ, ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ— ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਸਮੇਂ ਕੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਵੇਰ ਕੰਮ… ਸ਼ਾਮ ਘਰ… ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ। ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ। ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕਦੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੈਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗਰਮ ਕੌਫ਼ੀ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਘੰਟਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਲੰਬੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਡਰਾਈਵ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਰਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਹਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਗਏ। ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ… ਨਵੇਂ ਲੋਕ… ਨਵੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ… ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ। ਉਹ ਸੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਘਰ ਉਹ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਉਸਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ। ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ। ਪਰ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਅਕਸਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਅਤੇ ਸੋਚਦੀ— “ਪਿਆਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਛੱਬੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪੀ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਆਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਰੱਖੀ। ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ… ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ… ਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕੋ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਿਠਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹੁਦੇ… ਪੈਸਾ… ਜਾਇਦਾਦ… ਜਿੱਤਾਂ… ਹਾਰਾਂ… ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁਣ ਕਈ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ… ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ… ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਰ ਦੇ… ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਮੁੜ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 18: ਪਰਫੈਕਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਰਫੈਕਟ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਸਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਰਫੈਕਟ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੀ ਦਰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਵੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਸਿਰ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਅੱਜ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ। ਆ, ਬੈਠ ਇੱਥੇ।” ਨੂਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕੁਰਾਈ। “ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਗਾਏ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੇ।” ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤੇਲ ਦੀ ਬੋਤਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ… ਨਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਨ… ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ… ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਪਲ। ਨੂਰ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਆਈ— ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰੱਬ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ ਬਣਾਕੇ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਨੂਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀ, ਉੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਥੇ ਨੂਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਫੈਕਟ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਰਫੈਕਟ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਾ ਸੀ… ਇੱਜ਼ਤ ਸੀ… ਭਰੋਸਾ ਸੀ… ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਆਪਣਾਪਣ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਇੱਕ ਪਰਫੈਕਟ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ… ਜੋ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 19: ਪਿਆਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਨੂਰ ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਵੈਲੈਂਟਾਈਨ ਡੇਅ ‘ਤੇ ਮਿਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ। ਕੋਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਲੰਬੇ-ਲੰਬੇ ਸੁਨੇਹੇ ਲਿਖਦਾ। ਨੂਰ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਰਜੁਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਉਹ ਹਰ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਜਤਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਸਾਦਾ। ਸ਼ਾਂਤ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਨੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਵਾਰੀ ਮੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ।” ਨੂਰ ਹੱਸ ਪਈ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਦਾ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਦਾ, ਅਰਜੁਨ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਿਹਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।” ਅਰਜੁਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਲੈ ਲੈ।” ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ— ਭਰੋਸਾ। ਸਾਥ। ਆਪਣਾਪਣ। ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਔਖੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇਗਾ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ। ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਸਾਥ ਵਿੱਚ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹਰ ਦਿਨ… ਹਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ… ਹਰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ… ਉਹ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 20: ਸਬਰ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦਿਸਹੱਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 26 ਸਾਲ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਪਿਆਰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ… ਅਪਣਾਪਣ ਵੀ… ਅਤੇ ਉਹ ਦਰਦ ਵੀ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪਲ ਵੀ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਵੀ ਸਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਨੂਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਜੋ ਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਾਥ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ। ਨੂਰ ਨੇ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖੋਹਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਝ ਜੰਗਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਰਜੀਹ ਸੀ— ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ। ਅਤੇ ਉਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਜੋ ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਕੂਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਵੇਰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 21: ਅੰਦਰਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ ਡਰਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁਣ ਉਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 26 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਦੇ ਦਿਨ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਤਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ— ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਸੀ… ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 22: ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਸਫ਼ਰ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂਰ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦਿਲ ਲਈ ਇੱਕ ਮਲ੍ਹਮ ਵਾਂਗ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਬੀਤਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕਦੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਉਸਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। 26 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਬਰ ਸੀ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਰੱਬ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਹਨੇਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਵਾਂਗ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਦਰ ਸੀ। ਨੂਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਪੁਰਾਣਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਵੀ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੱਥ ਸਨ ਜੋ ਕਦੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਕਦੇ ਹੰਝੂਆਂ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਇ ‘ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਨ ਸੀ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ— ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹੋ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਦੀ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 23: ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨੂਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅਜੀਬ ਗਣਿਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਰਦ ਲੁਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਚੁੱਪੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰੇ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਗੁਜ਼ਰੀ ਸੀ। ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਸਹਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵੇਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵੀ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਦ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਾਂਗ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਇਨਸਾਨ ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਨ। ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਬਰ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਹਾਰਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 24: ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਤਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਦਿਨ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਨੂਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ—ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਅਰਜੁਨ ਨੂਰ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ। ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼। ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ। ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਇੰਡੀਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਕਦੇ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਆਈ ਸੀ। ਉਹੀ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਨੂਰ ਬਣ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣਿਆ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਾਥ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵੇਖਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇਖ ਕੇ ਸਕੂਨ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਹਨੇਰੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਅੱਜ ਨੂਰ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਯਾਦਾਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 25: ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ—ਆਜ਼ਾਦ ਪਰਵਾਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸੋਚ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਰਗਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਦਲੇ ਤਾਂ ਹਿਊਸਟਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝ ਲਈ ਸੀ— ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਮਿਲੇ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੇ ਬੋਝਾਂ ਦੇ ਜੀ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਕਰੇ, ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖੇ। ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਇੰਡੀਆ ਜਾਣਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਨੂਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ, ਕਿੰਨਾ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਕੋਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਣਾ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 26: ਮਨ ਦਾ ਪਰਦਾ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ (ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 26 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਹੇਲੀਆਂ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। “ਕੁੱਖ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ” ਵਾਲੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਆਇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਰ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਡਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਿਹਾ—ਕੀ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੁਰਾਣੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਰਦਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਉਸ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਜ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੇ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਨੂਰ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਅਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਭੀੜ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਬਾਹਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ, ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ 27: ਅਗਸਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਮਾਰਚ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਤਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਹਰ ਦਿਨ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਗਸਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਨੂਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਨਮਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਕਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ, ਕਦੇ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਤੋਹਫ਼ਾ ਲੱਭਣ ਬਾਰੇ। ਇਹਨਾਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਕੂਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤਿਆਰੀ, ਇੱਕ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਯਤਨ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਨੂਰ ਕਦੇ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਨੂਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇੰਨੀ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਇਹੀ ਤਾਂ ਅਸਲੀ ਪਿਆਰ ਸੀ—ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ ਦਾ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਨੂਰ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਆਰ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 28: ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਖੜਕਾਉਂਦੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁਰਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੈਰ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਥਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਘੁੰਮਣਾ-ਫਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਲ ਜੀਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ ਖ਼ਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਮਾਰਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। “ਇਸ ਵਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਚੱਲੀਏ?” ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ। “ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ।” ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਨੂਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਮਾਰਚ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਲੈਪਟਾਪ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। “ਕੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਏਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਉਸ ਵੱਲ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤੀ। ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ… ਚਿੱਟੀ ਰੇਤ… ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਸੋਹਣੇ ਵਿਲੇ… “ਮਾਲਦੀਵ…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਸੋਹਣਾ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਵਿੱਚ ਮਨਾਵਾਂਗੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਸੋਚੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇਖ ਲੈ।” ਨੂਰ ਹੱਸ ਪਈ। “ਬਸ? ਇੰਨੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ?” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ? ਜੇ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਏਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।” ਨੂਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਸਾਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਹਰ ਦਿਨ ਦੀ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸਦੇ ਲਈ ਚਾਹ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਨੂਰ ਨੇ ਲੈਪਟਾਪ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਇਸ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੇਗਾ।” ਅਰਜੁਨ ਹੱਸਿਆ। “ਸਮੁੰਦਰ ਨਹੀਂ… ਛੁੱਟੀਆਂ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।” ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਉਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ… ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੁਪਨੇ। ਅਧਿਆਇ 29: ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ, ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨਵਾਂ ਘਰ ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਹਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਲੈ ਕੇ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਬਾਹਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦਾ—ਚਾਹੇ ਰਾਤ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਲੰਬੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹੀ ਨੂਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹਲਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਦ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਉਡੀਕ ਦੇ ਸਾਲ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸੁਹਣੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਛੋਟੀ-ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਚਾਹ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਠੰਢਕ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਲੱਭਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ, “ਨੂਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀਏ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ‘ਤੇ ਹਾਵੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। “ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਹਰ ਦਿਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੀ।” ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਪਣਾਪਣ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੀ ਆਸਾਨ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 30: ਜੁਲਾਈ… ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਜੁਲਾਈ ਮੀਂਹ, ਹਰਿਆਵਲ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਲਈ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਅਕਸਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜੁਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਣਦਿੱਖਾ ਭਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੁੱਝਾ ਲੈਂਦੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਦਰਿਆ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਸਾਲ ਦੀ ਜੁਲਾਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁਹਣੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਹੋਟਲ ਦਾ ਕਮਰਾ… ਕਦੇ ਸੂਟਕੇਸ… ਕਦੇ ਨਵੀਂ ਚਾਬੀ… ਕਦੇ ਨਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ… ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ— “ਅੱਜ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣੀ।” ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਲਮ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੰਝੂਆਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ— “ਨੂਰ… ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ। ਫਿਰ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀਂ।” ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੂਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜਾਣਦੀ ਸੀ—ਹਨੇਰਾ ਕਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੁੜਕਦੀ ਹੋਈ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਈ। ਨੂਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਈ। “ਜੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਫਿਰ ਹਰਿਆਲੀ ਓੜ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ… ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਮੁੜ ਖਿੜ ਪਵੇ।” ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਅਗਸਤ… ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ। Overwater villas… ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ… ਚਿੱਟੀ ਰੇਤ… ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ— “ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਵਾਂਗੀ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਵੀ ਨੂਰ ਮਾਲਦੀਵ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ— “ਨੂਰ… ਇੱਧਰ ਆ… ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ।” ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਗਈ… ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ… ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਲਦੀਵ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ… ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆ ਗਏ— ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ… ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀਆਂ… ਰਸੀਦਾਂ… ਈਮੇਲਾਂ… ਉਡੀਕ… ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੜਾਈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂਰ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ— “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਕਦੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੀ… ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨਾਵਾਂਗੀ।” ਅਧਿਆਇ 31— ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂਰ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦੀ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ। ਕੁਝ ਕੱਪੜੇ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪਾਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਮਹਿੰਗੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸੂਟ ਪਾ ਲਵਾਂਗੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨ ਵੀ ਨਵਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਅੱਜ… ਨਾ ਕੱਪੜੇ ਨਵੇਂ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਉਹ ਦਿਨ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ਾਇਦ ਸਮੱਸਿਆ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ… ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਉਹ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਧੁੱਪ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ… “ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਮੈਂ… ਕਿੰਨੇ ਸੂਟ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਕਿੰਨੇ ਬੈਗ… ਪਰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ।” ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਫਿਰ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। “ਇਹ ਮੈਂ ਰੱਖਾਂਗੀ…” “ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਜਾਣਗੇ…” ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਹੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਹੌਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ। “ਕਿਸਮਤ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਕਿਸਮਤ ਤਾਂ ਰੱਬ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਲਿਆ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਣਗੇ… ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਦੁਆ ਵਧਾ ਦੇਣ।” ਨੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਕਾਗ਼ਜ਼ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪਏ ਸਨ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲਾਰਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾ ਕਮਰਾ… ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ… ਨਾ ਮਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅੱਜ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।” ਉਸਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਨਵਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ— “ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਾਂਗੀ।” ਉਸ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਐਸੇ ਹੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਲਦੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ… ਲੋਕ ਨਾਲ ਚਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਚਲਣ… ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਬਦਲਣ… ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਾਰੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ— ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 32: ਬੇਮੰਜ਼ਿਲ ਉਡਾਣ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਹੋਟਲ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਘਿਆ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ— “ਕਾਸ਼… ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ।” ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਪਲ ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਨਹੀਂ… ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉੱਡਣਾ ਹੈ।” ਲੋਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ। ਪਰ ਅੱਜ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਡਾਣ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ… ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ… ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ… ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚਿੰਤਾ ਉਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਸੀ— ਕਦੇ ਘਰ, ਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ। ਪਰ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ— “ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ… ਕੁਝ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ… ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਿਖਾ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਬਾਹਰ ਜਹਾਜ਼ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਨਕਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੱਭਣ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰੱਬਾ… ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣ ਸਕਾਂ।” ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ… ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 33: ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ… ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ। ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਰਪ੍ਰਾਈਜ਼, ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਲ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਨੂਰ, ਤੂੰ ਦੱਸ… ਤੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ।” ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇਹ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ—ਨੂਰ ਦੀ ਪਸੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ। ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਸੋਚੇ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਵੇ। ਫਿਰ ਅਗਸਤ ਆਉਂਦਾ… ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਨੂਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਕਰੇ। ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ, “ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਨੂਰ… ਰਹਿਣ ਦੇ। ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ।” ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ— “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ…” ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਚੁੱਭਣ ਬਣ ਗਏ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕਦੇ ਕਹੇ, “ਨਹੀਂ ਨੂਰ, ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਹੈ…” ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਚੁੱਪ ਪਿਆਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲੀਪਣ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਉਸ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੀ। ਇਹ ਅਣਕਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਦਿਖਣ ਲੱਗੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚਿੜਚਿੜਾਹਟ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਖੁਦ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ… ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਦੇ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਅਧਿਆਇ 34: ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਭਾਰ (ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਭਾਫ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਕੱਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਗਰਮੀ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਅੱਜ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। “ਪਤਾ ਨਹੀਂ…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸੋਚ ਲਈਂ। ਤੇਰਾ ਜੋ ਮਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਾਂਗੇ।” ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਤਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ— “ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ?” ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਚੋਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਛਾਣਨੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ— “ਹੁਣ ਜੋ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ।” ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ— “ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਰਜੁਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਸਦਾ ਸੁਖੀ ਘਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਉਸਦੀ ਅਸਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ… ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਤਾਂ ਸੀ… ਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 35 ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਨੂਰ ਬਾਲਕਨੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਮਰ ਨਾਲ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ… ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੌਣ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਵੇਗਾ… ਕੌਣ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ… ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ… ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਵਾਰ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ… ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਢੰਗ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੈਦ ਕੰਧਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਦਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਘਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ, ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ ਸੀ ਕਿ… “ਮੈਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ?” ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ… “ਦੂਜਾ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ?” ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਪੰਛੀ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ— ਸ਼ਾਇਦ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ… ਜਿੰਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚਣਾ। ਅਧਿਆਇ 36: ਉਡੀਕ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਹੁਣ ਨੂਰ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਰੱਖੇਗੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਲ ਪਵੇਗੀ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ, ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣਾ, ਫੋਨ ‘ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ— “ਹਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਸਬਰ।” ਅਰਜੁਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਿ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਭਾਰ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਏਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। “ਹਾਂ… ਠੀਕ ਹਾਂ।” ਅਰਜੁਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਤੂੰ ਜਦੋਂ ‘ਠੀਕ ਹਾਂ’ ਕਹਿੰਦੀ ਏਂ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ… ਕਈ ਵਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।” ਅਰਜੁਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। “ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਉਡੀਕ… ਫਿਰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ… ਫਿਰ ਸਕੂਨ ਦੀ… ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। “ਨੂਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ— “ਅੱਜ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਘਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਲਵੇ।” ਉਸਨੇ ਕਲਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਵੀ। ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਜਿਊਂਦੀ ਸੀ— ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦੇਵੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਸਤ ਕੀ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ— ਕਈ ਵਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਵੱਡੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ… ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— “ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹਾਂ… ਬਸ ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।” ਅਧਿਆਇ 37: ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਰਾਤ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਫਿਰ ਜਾਗ ਪਏ ਸਨ। ਅਰਜਨ ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ… ਅੱਜ ਤੂੰ ਕੁਝ ਚੁੱਪ ਲੱਗ ਰਹੀ ਏਂ। ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਕੀਤੀ। “ਹਾਂ, ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ।” ਪਰ ਅਰਜਨ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ “ਠੀਕ ਹਾਂ” ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅਰਜਨ… ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਾਂ?” “ਹਾਂ, ਪੁੱਛ।” “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ?” ਅਰਜਨ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਧੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। “ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ… ਜੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹੁੰਦਾ… ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਲਦੀ… ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੁਪਨੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀ…” ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ। “ਇਹ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। “ਨੂਰ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ… ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਭੱਜ ਪਵਾਂ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਵਾਰੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਜੋ ਵੀ ਸੋਚਾਂਗੇ, ਇਕੱਠੇ ਸੋਚਾਂਗੇ। ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਰਾਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਦਰਦ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣ ਸਕੇ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਧਿਆਇ 38: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਾਥ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸਮਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਜਨ ਵੀ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਪਰ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਮਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਕਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਨੂਰ ਸੋਚਦੀ… “ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਜੀਬ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ—ਘਰ, ਪੈਸਾ, ਕਾਮਯਾਬੀ, ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਸਾਡਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥ ਆਖ਼ਰੀ ਸਫ਼ਰ ਤੱਕ ਨਾਲ ਰਹੇ।” ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਘੰਟਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ। ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜੀਣ ਦੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਬਾਹਰ ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਬਦਲੇਂਗੀ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ… ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਰਸਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਦੀ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹਰ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ… ਕੁਝ ਸਫ਼ਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 39: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੋੜ ਐਸੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਉਸ ਉਮਰ ਅਤੇ ਉਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਘਰ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸਕੂਨ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ— “ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀ ਲਈ ਹੈ?” ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ— “ਹਾਂ ਨੂਰ… ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਲਹਿਰਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ— “ਅਰਜੁਨ… ਪਤਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਕਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ… ਪਰ ਰੁਕਦਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। “ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੈਂ ਨੂਰ। ਬਹੁਤ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੇਖੇ, ਪਰ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ।” ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਨਮੀ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਕਦੇ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੁੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਰੱਬ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਾਥੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ— ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦਿਨ ਹਨ, ਪੂਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਨਾ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਪਲ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ— ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ… ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ— “ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ… ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਪਾਇਆ… ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।” ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਨੂਰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ… ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 40: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੋੜ ਅਜਿਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ… “ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੰਨਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ?” ਨੂਰ ਵੀ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ… ਕਦੇ ਉਹ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਰੱਖਿਆ… ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਹੀ ਨੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ… ਰੇਤ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ… ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਰਜਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ— “ਸ਼ਾਇਦ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਨੇੜੇ, ਕਦੇ ਦੂਰ… ਪਰ ਜੇ ਦਿਲ ਸੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਅਰਜਨ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਆਦਤ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ—ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣਾ। ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਥੱਕ ਗਈ ਏਂ?” ਨੂਰ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਨਹੀਂ… ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਹਣਾ ਉਹ ਸਾਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਅਧੂਰੇ ਰਹੇ, ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਵੇ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰੱਬਾ… ਮੈਂ ਜੋ ਗੁਆਇਆ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਦਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ… ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ… ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੱਥ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅਸਮਾਨ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਦੀ ਰਹੀ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਤੇ ਅਰਜਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ… ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ 41: ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਰਸਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਉਸੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਉਹ ਤੁਰਿਆ, ਉਹ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ… “ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ… ਰੇਤ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖੋ, ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਦਿਨ… ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤਾਂ… ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਸਵਾਲ… ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਅਰਜਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਪੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਏਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ, “ਸੋਚ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੇ… ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹਾਂਗੀ।” ਅਰਜਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਕੀ?” ਨੂਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਲਗਾਉਂਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦੀ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। “ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਹੈਂ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਗੱਲ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਉਤਰ ਗਈ। ਹਾਂ… ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਸਨ। ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਨ। ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦਰਦ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ— “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ… ਪਰ ਜੋ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਕਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੀ।” ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਤੁਰ ਪਏ। ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼… ਅੱਗੇ ਸੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ— ਕਈ ਵਾਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਫ਼ਰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਸਫ਼ਰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 42: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਸਵੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਧੁੱਪ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਛੱਤ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਪਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਕੁਝ ਐਸੀ ਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਉਮੀਦ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਪਲ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਚਾਹ ਬਣਾਈ। ਅਰਜਨ ਅਜੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ ਜੋ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ— “ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ… ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।” ਅਰਜਨ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਅੱਜ ਕੀ ਪਲਾਨ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਦਿਨ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ, ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਅੱਜ ਕੋਈ ਪਲਾਨ ਨਹੀਂ,” ਨੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਬਸ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਜੀਣਾ ਹੈ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਲਾਨ ਹੈ।” ਨੂਰ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਦੁਨੀਆ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਸਨ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ… ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ… ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ।” ਨੂਰ ਨੇ ਚਾਹ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ— “ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ… ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।” ਉਸ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ… ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 43: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਮਨ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ… “ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕੀ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਗੁਆਇਆ ਕੀ?” ਨੂਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਤ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਘਰ ਸਨ… ਸਫ਼ਰ ਸਨ… ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਨ… ਅਰਜਨ ਵਰਗਾ ਸਾਥੀ ਸੀ… ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਸਣੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ… ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ… ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪਲ ਹੋਣੇ ਸਨ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣਾਪਣ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੁਕੂਨ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ… ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਣੀਆਂ… ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਸਣੀਆਂ… ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਲਈ ਸੀ— “ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ… ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।” ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਈ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਗੁਆਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ। ਜਦੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ, ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਲੱਭਣੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲਈਆਂ। ਇੱਕ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ… ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ… ਅਰਜਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ… ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ… ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸੋਚਿਆ— “ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ… ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।” ਉਸ ਰਾਤ ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ… ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ 44: ਨੂਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਨੂਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੰਗ ਹਰ ਪਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਸੰਤਰੀ, ਕਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ, ਕਦੇ ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ… ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ— “ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਈ ਸੀ… ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇਕੱਲੇ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ… ਉਹ ਸਵਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ… ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਅਰਜਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਨੂਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਦਰਦ ਦਾ ਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਦਰਦ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਰਕ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਰਦ ਸਾਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਨਹੀਂ… ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਚੁੱਕੀ। ਰੇਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ… ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।” ਅਰਜਨ ਦੂਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਨੂਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੰਗਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ… ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮ… ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਗੱਲਬਾਤ… ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਾਥ… ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਖ਼ਾਹਸ਼ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ— ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ… ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ… ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਗੁਆਉਣਾ। ਨੂਰ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਲਹਿਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ… ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ… ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਾਂਗੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ… ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ।” ਉਸ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ… ਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਬਦ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕੁਝ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ… ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਖੁਦ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਇਹ ਹਰ ਉਸ ਦਿਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ— ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਜ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ… ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਸਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਪਨੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵੀ ਬਦਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਜਗਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦਰਦ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ… ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ… ਯਾਦ ਰੱਖੋ— ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ, ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਅਤੇ ਸੁਕੂਨ ਲੱਭ ਸਕੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ… ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ— ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ। — ਸਮਾਪਤ —ਅਧਿਆਇ 1: ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਬਾਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਬਾਹਰ ਵਰ੍ਹ ਰਹੇ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੱਚ ’ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਸੀ—ਕੀ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹੋ ਹੱਥ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠੀ—ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ… “ਨੂਰ…” ਪਿੱਛੋਂ ਆਈ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧੜਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਸੀ… ਫਿਰ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸਦੀ ਸੀ? ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਇੱਕਦਮ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ… ਪਰ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ, ਸਾਰਾ ਘਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ… ਅਧਿਆਇ 2: ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਮੀਂਹ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ’ਤੇ ਹੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੀ—ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹਰ ਤਾਅਨਾ, ਹਰ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਕੱਲੀ ਨੂਰ ਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੱਚ ਕੀ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕੋ ਮੰਗ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦਾ ਦਰਦ ਦੇ ਕੇ ਘਰੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਸਾਥੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ—ਕੀ ਮਾਂ ਨਾ ਬਣ ਸਕਣਾ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਹੈ? ਪਰ ਅੱਜ ਕੁਝ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹੌਸਲਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਬਣਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਡਾਇਰੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਫ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਸੀ— “ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ 17 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈਂ… ਇਕੱਲੀ।” ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕਿਵੇਂ? ਅਧਿਆਇ 3: ਇਕੱਲਤਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। “ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ 17 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈਂ… ਇਕੱਲੀ।” ਉਸਨੇ ਇਹ ਲਿਖਾਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਉਹ ਇਹ ਲਿਖਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਧੁੰਦਲਾ ਪਰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਪਏ ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਪਈ। ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਨੂਰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਕੋਈ ਤਰਸ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮੌਕੇ ਲੱਭਦੇ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਗੂੰਜਦਾ— ਕੀ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ? ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਤਰਸ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਆਪਣੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਜੇ ਸਮਾਜ ਉਸ ਲਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਆਪ ਬਣਾਏਗੀ। ਉਸਨੇ ਡਾਇਰੀ ਮੁੜ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਅੱਜ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼… 16 ਅਕਤੂਬਰ। ਮਤਲਬ ਉਸ ਰਹੱਸਮਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾ ਆਈਂ…” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ… ਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਸੱਚ ਕੀ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 4: ਡਰ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੜਾਈ ਨੂਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ— “ਜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾ ਆਈਂ…” ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਰਾਦਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੋਚ ਹੈ। ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਆਮ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ, ਤਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਉਸਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਚੁੱਕਣਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰ ਵੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਹ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਤਾਂ? ਜੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਨਾਲ ਨਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ? ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੇਗੀ, ਡਰ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਰਿਜ਼ਿਊਮੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗੀ… ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ’ਤੇ ਪਈ। ਉਸ ’ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਸੀ, ਨਾ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ। ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ… ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਲ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਕ ਲਿਖਿਆ ਸੀ— “ਤੇਰੇ ਤਲਾਕ ਦੀ ਅਸਲੀ ਵਜ੍ਹਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ…” ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤਸਵੀਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਝੂਠ ਹੁਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 5: ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਡਾਣ ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਆਦਮੀ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ—ਕਿਸਨੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਨੂਰ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਜ਼ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਰੁਕਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨੌਕਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਦੂਜੀ। ਥਕਾਵਟ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਰ ਬੀਤਦਾ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ, ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਨੂਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਲੜਾਈ ਅਜੇ ਮੁੱਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਵੀਡੀਓ ਆਈ। ਵੀਡੀਓ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਲੇ ਦਬਾਇਆ। ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਉਸੇ ਅਣਜਾਣ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ— “ਜੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ…” ਵੀਡੀਓ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਤਲਾਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰਾਜ਼ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 6: ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ “ਅਰਜੁਨ… ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚ ਲੈ।” ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਸਨਾਟੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਖੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਛੱਡਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਿਆ। ਨਵਾਂ ਦੇਸ਼, ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਨਵੇਂ ਲੋਕ… ਪਰ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੰਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਦਰਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸੇ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਆਹੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਵੀ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਟਿਕਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਫ਼੍ਰੀਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਨਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਿਆ ਸੀ— “Noor” ਤਸਵੀਰ ਧੁੰਦਲੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਚਿਹਰਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਉਸ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ’ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਚਮਕਿਆ— “Connection Error. Please Try Again.” ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਇੱਕਦਮ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਅਰਜੁਨ ਕੁਝ ਪਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਗੜਬੜ ਸੀ… ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਆਇਆ। “Someone viewed your profile.” ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ… ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੜੀ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 7: ਬਿਨਾਂ ਮਿਲੇ ਧੜਕਦੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣਿਆ ਡਰ ਮੈਰਿਜ ਸਾਈਟ ’ਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਬਣਾਏ ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਰਾਤ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਅਤੇ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਦਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ “ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ”, ਫਿਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੁਨੇਹੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ। ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਆਦਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਿਰ ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। “ਜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ… ਤਾਂ ਕੀ ਪਤਾ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ?” ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨੂਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਬਿਤਾ ਸਕੇ। ਕਿਸਮਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਨੂਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਣਜਾਣ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਅਰਜੁਨ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ… ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣ ਲੈ।” ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸੀ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਅਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ? ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਈਮੇਲ ਆਈ। “ਜੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ… ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਈਮੇਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਲੈਪਟਾਪ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡਰ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਉਹ ਅਤੀਤ ਕਿਹੜਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 8: ਸਵਾਲ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੌਹੀਨ, ਤਾਅਨੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਦ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ— “ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹੇਗਾ?” ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ— “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਮਾਂ ਨਾ ਬਣ ਸਕੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੋਗੇ?” ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਲੰਘਦਾ ਮਿੰਟ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਇਆ। “ਨੂਰ, ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ।” ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਮੈਨੂੰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੱਸ ਸਕੇ, ਰੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾ ਸਕੇ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਜਿਵੇਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਡਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਡੋਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੁਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਨੂਰ ਨੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ੋਨ ਚਾਰਜ ’ਤੇ ਲਗਾਇਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਗਮਗਾਈ। ਉਸ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਸੀ— “Your account was accessed from another device.” ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਿਸਨੇ ਉਸਦਾ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ… ਅਤੇ ਕਿਉਂ? ਅਧਿਆਇ 9: ਮਨ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਰਾਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਤਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਸੁੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਉਸਨੂੰ ਤਲਾਕ, ਤੌਹੀਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਵਾਰ ਭਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਦੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ— “ਮੈਂ ਠੀਕ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।” ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੀ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਰਾਤ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। “ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਪਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੇਵਾਂਗੀ।” ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਿਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਸੀ। ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਝਿਜਕੀ, ਫਿਰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਾਲ ਰਿਸੀਵ ਕਰ ਲਈ। ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਨੂਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਧ ’ਤੇ ਟੰਗੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ’ਤੇ ਪਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਚੌਂਕ ਗਈ। ਉਹੀ ਚਿਹਰਾ… ਉਹੀ ਆਦਮੀ… ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੀ ਰਹੱਸਮਈ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ… ਜਾਂ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਅਤੀਤ ਵੀ ਉਸੇ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਲਟਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 10: ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸਕੂਨ ਜੁਲਾਈ… ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਮਿਲਾਇਆ। ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਪਲ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਦਾ ਗਿਆ। “ਹੈਲੋ, ਪੁੱਤ… ਕਿਵੇਂ ਐਂ?” ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਉਸਦਾ ਅਤੀਤ, ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਉਸਦਾ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ। ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। “ਪੁੱਤ… ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਰੁਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ… ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੁਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਵੀ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਦੀਦੀ, ਇਸ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ… ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੀਣਾ।” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆਈ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਥ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਡਰ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਲ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਸਨ— “India Calling…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਕਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੀ ਇਹ ਕਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਮ ਫ਼ੋਨ ਸੀ… ਜਾਂ ਅਤੀਤ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 11: ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮਝੋ… ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ… ਪਰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ।” ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਨੂਰ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੀਜ਼ਾ ਪਾਰਲਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਨੂਰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਅੰਦਰ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕੀਤੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਦੋਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਝਿਜਕਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸ਼ੌਕ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੂਰ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਉਸਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦਾ ਢੰਗ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਿਆ— “ਜੇ ਰੱਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ… ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਰ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ— “ਕੀ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?” ਅਰਜੁਨ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ, ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਇਨਸਾਨ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ਤੱਕ ਛੱਡਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਕਿਹਾ। ਨੂਰ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਿਆ… ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ SUV ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਵੱਲ ਗਈ… SUV ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਜਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ… ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ’ਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 12: ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਘੜੀ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਪੀਜ਼ਾ ਪਾਰਲਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ… ਨਾ ਕੋਈ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ… ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ, ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਗੋਈ। ਉਧਰ, ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। “ਨੂਰ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਓ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੋ।” ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨੂਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਡਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। “ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਗੇ?” “ਕੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾ ਸਕਾਂਗੀ?” ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਲਿਖਿਆ— “ਠੀਕ ਹੈ… ਮੈਂ ਆਵਾਂਗੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ— “ਬਿਲਕੁਲ। ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆ ਗਈ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਨੀ ਹੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ। ਪਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ… ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। ਨੰਬਰ ਸੇਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੁਨੇਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਸੀ— “ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ… ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਫ਼ਾਈਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਲਈਂ।” ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫ਼ਾਈਲ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਸੀ… ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਫ਼ਾਈਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 13: ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਸਾਇਆ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸਵਾਲ ਸਨ। ਕੀ ਉਸਦਾ ਉੱਥੇ ਸਵਾਗਤ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰੇਗਾ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ? ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਹੁਤ ਸਾਦਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੂਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਿਸੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ— “ਧੀਏ, ਘਰ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਬਣ ਕੇ ਆਈ ਹੈਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਆਏ। ਨੂਰ ਨੇ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਲ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਚਾਹ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਹਿਜ ਮੁਸਕਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਧੀਏ, ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵੱਸ ਗਏ। ਅੱਜ ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਤਿਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਆ ਨੂਰ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਏ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਤ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਨੂਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ… ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 14: ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਵੀ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਦੁਲਹਨ ਵਾਲਾ ਚਾਅ। ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲੀ, ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਸੂਟ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਨਾ ਚੂੜਾ… ਨਾ ਕਲੀਰੇ… ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ… ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਹੱਸਦਾ-ਖੇਡਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀਸ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦੀ ਹੈ— “ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ? ਮੈਂ ਚੂੜਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਾਇਆ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਦਿਲੋਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ?” ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਰੀਝ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚਿਹਰਾ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੱਸਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੇ ਨਵੇਂ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਨੂਰ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨੂਰ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਡਰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵੀ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੌਣਕਾਂ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਵੱਸਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ… ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੁਕਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਅਜੇ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 15: ਅਲੱਗ ਘਰ, ਸਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਘਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਸੇ, ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਣ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਘਰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ। ਉਹ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਘਰ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਕੰਮ ’ਤੇ ਜਾਣਾ… ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ… ਕਦੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ… ਕਦੇ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ… ਅਤੇ ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਇੱਜ਼ਤ ਭਰਿਆ ਲਹਿਜ਼ਾ… ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ… ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਵਾਲ— “ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ?” ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤੌਹੀਨ, ਡਰ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਪਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਿਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ— “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਜੇ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾ ਦੇਣਾ।” ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ… ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 16: ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਭਰ ਤਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੇ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇਪਣ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਗੇ। ਦੂਰੀਆਂ ਘੱਟ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਰ ਵਾਰ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁਝ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਕੁਝ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਦਿੱਖ ਕੰਧਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੋੜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਚੁੱਪੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਫ਼ੋਨ ਘੱਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਜਨਮਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ। ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਬਣਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਣਾ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਸਦੀ ਦੁਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਕਈ ਵਾਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ। ਉਹ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਦਰਦ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖੀ ਸੀ— ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਏ ਕੰਡੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ, ਅਧੂਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਆਖ਼ਿਰ ਇੱਕ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਣਕਹੇ ਦਰਦ, ਕੁਝ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕਦੇ ਕੌੜਾਹਟ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਉਸਨੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਿਹਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਸਿਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ— “ਰਿਸ਼ਤੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਪਰ ਹਰ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਇੱਕੋ ਦੁਆ ਕਰਦਾ— “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਰੱਖਣਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ— ਦੂਰੀ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਿਆਰ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 17: ਸਫ਼ਰ, ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ— ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਸਮੇਂ ਕੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਵੇਰ ਕੰਮ… ਸ਼ਾਮ ਘਰ… ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ। ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ। ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕਦੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੈਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗਰਮ ਕੌਫ਼ੀ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਘੰਟਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਲੰਬੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਡਰਾਈਵ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਰਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਹਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਗਏ। ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ… ਨਵੇਂ ਲੋਕ… ਨਵੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ… ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ। ਉਹ ਸੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਘਰ ਉਹ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਉਸਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ। ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ। ਪਰ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਅਕਸਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਅਤੇ ਸੋਚਦੀ— “ਪਿਆਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਛੱਬੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪੀ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਆਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਰੱਖੀ। ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ… ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ… ਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕੋ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਿਠਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹੁਦੇ… ਪੈਸਾ… ਜਾਇਦਾਦ… ਜਿੱਤਾਂ… ਹਾਰਾਂ… ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁਣ ਕਈ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ… ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ… ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਰ ਦੇ… ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਮੁੜ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 18: ਪਰਫੈਕਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਰਫੈਕਟ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਸਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਰਫੈਕਟ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੀ ਦਰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਵੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਸਿਰ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਅੱਜ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ। ਆ, ਬੈਠ ਇੱਥੇ।” ਨੂਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕੁਰਾਈ। “ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਗਾਏ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੇ।” ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤੇਲ ਦੀ ਬੋਤਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ… ਨਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਨ… ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ… ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਪਲ। ਨੂਰ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਆਈ— ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰੱਬ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ ਬਣਾਕੇ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਨੂਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀ, ਉੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਥੇ ਨੂਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਫੈਕਟ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਰਫੈਕਟ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਾ ਸੀ… ਇੱਜ਼ਤ ਸੀ… ਭਰੋਸਾ ਸੀ… ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਆਪਣਾਪਣ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਇੱਕ ਪਰਫੈਕਟ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ… ਜੋ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 19: ਪਿਆਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਨੂਰ ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਵੈਲੈਂਟਾਈਨ ਡੇਅ ‘ਤੇ ਮਿਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ। ਕੋਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਲੰਬੇ-ਲੰਬੇ ਸੁਨੇਹੇ ਲਿਖਦਾ। ਨੂਰ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਰਜੁਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਉਹ ਹਰ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਜਤਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਸਾਦਾ। ਸ਼ਾਂਤ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਨੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਵਾਰੀ ਮੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ।” ਨੂਰ ਹੱਸ ਪਈ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਦਾ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਦਾ, ਅਰਜੁਨ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਿਹਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।” ਅਰਜੁਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਲੈ ਲੈ।” ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ— ਭਰੋਸਾ। ਸਾਥ। ਆਪਣਾਪਣ। ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਔਖੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇਗਾ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ। ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਸਾਥ ਵਿੱਚ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹਰ ਦਿਨ… ਹਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ… ਹਰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ… ਉਹ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 20: ਸਬਰ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦਿਸਹੱਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 26 ਸਾਲ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਪਿਆਰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ… ਅਪਣਾਪਣ ਵੀ… ਅਤੇ ਉਹ ਦਰਦ ਵੀ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪਲ ਵੀ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਵੀ ਸਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਨੂਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਜੋ ਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਾਥ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ। ਨੂਰ ਨੇ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖੋਹਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਝ ਜੰਗਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਰਜੀਹ ਸੀ— ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ। ਅਤੇ ਉਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਜੋ ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਕੂਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਵੇਰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 21: ਅੰਦਰਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ ਡਰਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁਣ ਉਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 26 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਦੇ ਦਿਨ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਤਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ— ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਸੀ… ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 22: ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਸਫ਼ਰ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂਰ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦਿਲ ਲਈ ਇੱਕ ਮਲ੍ਹਮ ਵਾਂਗ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਬੀਤਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕਦੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਉਸਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। 26 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਬਰ ਸੀ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਰੱਬ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਹਨੇਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਵਾਂਗ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਦਰ ਸੀ। ਨੂਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਪੁਰਾਣਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਵੀ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੱਥ ਸਨ ਜੋ ਕਦੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਕਦੇ ਹੰਝੂਆਂ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਇ ‘ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਨ ਸੀ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ— ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹੋ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਦੀ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 23: ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨੂਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅਜੀਬ ਗਣਿਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਰਦ ਲੁਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਚੁੱਪੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰੇ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਗੁਜ਼ਰੀ ਸੀ। ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਸਹਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵੇਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵੀ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਦ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਾਂਗ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਇਨਸਾਨ ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਨ। ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਬਰ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਹਾਰਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 24: ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਤਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਦਿਨ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਨੂਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ—ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਅਰਜੁਨ ਨੂਰ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ। ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼। ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ। ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਇੰਡੀਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਕਦੇ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਆਈ ਸੀ। ਉਹੀ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਨੂਰ ਬਣ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣਿਆ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਾਥ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵੇਖਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇਖ ਕੇ ਸਕੂਨ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਹਨੇਰੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਅੱਜ ਨੂਰ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਯਾਦਾਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 25: ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ—ਆਜ਼ਾਦ ਪਰਵਾਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸੋਚ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਰਗਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਦਲੇ ਤਾਂ ਹਿਊਸਟਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝ ਲਈ ਸੀ— ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਮਿਲੇ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੇ ਬੋਝਾਂ ਦੇ ਜੀ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਕਰੇ, ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖੇ। ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਇੰਡੀਆ ਜਾਣਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਨੂਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ, ਕਿੰਨਾ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਕੋਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਣਾ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 26: ਮਨ ਦਾ ਪਰਦਾ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ (ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 26 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਹੇਲੀਆਂ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। “ਕੁੱਖ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ” ਵਾਲੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਆਇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਰ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਡਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਿਹਾ—ਕੀ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੁਰਾਣੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਰਦਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਉਸ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਜ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੇ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਨੂਰ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਅਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਭੀੜ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਬਾਹਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ, ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ 27: ਅਗਸਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਮਾਰਚ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਤਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਹਰ ਦਿਨ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਗਸਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਨੂਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਨਮਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਕਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ, ਕਦੇ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਤੋਹਫ਼ਾ ਲੱਭਣ ਬਾਰੇ। ਇਹਨਾਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਕੂਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤਿਆਰੀ, ਇੱਕ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਯਤਨ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਨੂਰ ਕਦੇ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਨੂਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇੰਨੀ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਇਹੀ ਤਾਂ ਅਸਲੀ ਪਿਆਰ ਸੀ—ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ ਦਾ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਨੂਰ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਆਰ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 28: ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਖੜਕਾਉਂਦੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁਰਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੈਰ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਥਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਘੁੰਮਣਾ-ਫਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਲ ਜੀਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ ਖ਼ਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਮਾਰਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। “ਇਸ ਵਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਚੱਲੀਏ?” ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ। “ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ।” ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਨੂਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਮਾਰਚ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਲੈਪਟਾਪ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। “ਕੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਏਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਉਸ ਵੱਲ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤੀ। ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ… ਚਿੱਟੀ ਰੇਤ… ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਸੋਹਣੇ ਵਿਲੇ… “ਮਾਲਦੀਵ…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਸੋਹਣਾ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਵਿੱਚ ਮਨਾਵਾਂਗੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਸੋਚੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇਖ ਲੈ।” ਨੂਰ ਹੱਸ ਪਈ। “ਬਸ? ਇੰਨੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ?” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ? ਜੇ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਏਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।” ਨੂਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਸਾਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਹਰ ਦਿਨ ਦੀ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸਦੇ ਲਈ ਚਾਹ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਨੂਰ ਨੇ ਲੈਪਟਾਪ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਇਸ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੇਗਾ।” ਅਰਜੁਨ ਹੱਸਿਆ। “ਸਮੁੰਦਰ ਨਹੀਂ… ਛੁੱਟੀਆਂ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।” ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਉਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ… ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੁਪਨੇ। ਅਧਿਆਇ 29: ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ, ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨਵਾਂ ਘਰ ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਹਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਲੈ ਕੇ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਬਾਹਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦਾ—ਚਾਹੇ ਰਾਤ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਲੰਬੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹੀ ਨੂਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹਲਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਦ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਉਡੀਕ ਦੇ ਸਾਲ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸੁਹਣੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਛੋਟੀ-ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਚਾਹ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਠੰਢਕ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਲੱਭਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ, “ਨੂਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀਏ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ‘ਤੇ ਹਾਵੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। “ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਹਰ ਦਿਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੀ।” ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਪਣਾਪਣ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੀ ਆਸਾਨ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 30: ਜੁਲਾਈ… ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਜੁਲਾਈ ਮੀਂਹ, ਹਰਿਆਵਲ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਲਈ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਅਕਸਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜੁਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਣਦਿੱਖਾ ਭਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੁੱਝਾ ਲੈਂਦੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਦਰਿਆ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਸਾਲ ਦੀ ਜੁਲਾਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁਹਣੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਹੋਟਲ ਦਾ ਕਮਰਾ… ਕਦੇ ਸੂਟਕੇਸ… ਕਦੇ ਨਵੀਂ ਚਾਬੀ… ਕਦੇ ਨਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ… ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ— “ਅੱਜ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣੀ।” ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਲਮ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੰਝੂਆਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ— “ਨੂਰ… ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ। ਫਿਰ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀਂ।” ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੂਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜਾਣਦੀ ਸੀ—ਹਨੇਰਾ ਕਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੁੜਕਦੀ ਹੋਈ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਈ। ਨੂਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਈ। “ਜੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਫਿਰ ਹਰਿਆਲੀ ਓੜ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ… ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਮੁੜ ਖਿੜ ਪਵੇ।” ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਅਗਸਤ… ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ। Overwater villas… ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ… ਚਿੱਟੀ ਰੇਤ… ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ— “ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਵਾਂਗੀ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਵੀ ਨੂਰ ਮਾਲਦੀਵ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ— “ਨੂਰ… ਇੱਧਰ ਆ… ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ।” ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਗਈ… ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ… ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਲਦੀਵ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ… ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆ ਗਏ— ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ… ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀਆਂ… ਰਸੀਦਾਂ… ਈਮੇਲਾਂ… ਉਡੀਕ… ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੜਾਈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂਰ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ— “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਕਦੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੀ… ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨਾਵਾਂਗੀ।” ਅਧਿਆਇ 31— ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂਰ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦੀ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ। ਕੁਝ ਕੱਪੜੇ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪਾਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਮਹਿੰਗੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸੂਟ ਪਾ ਲਵਾਂਗੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨ ਵੀ ਨਵਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਅੱਜ… ਨਾ ਕੱਪੜੇ ਨਵੇਂ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਉਹ ਦਿਨ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ਾਇਦ ਸਮੱਸਿਆ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ… ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਉਹ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਧੁੱਪ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ… “ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਮੈਂ… ਕਿੰਨੇ ਸੂਟ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਕਿੰਨੇ ਬੈਗ… ਪਰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ।” ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਫਿਰ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। “ਇਹ ਮੈਂ ਰੱਖਾਂਗੀ…” “ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਜਾਣਗੇ…” ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਹੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਹੌਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ। “ਕਿਸਮਤ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਕਿਸਮਤ ਤਾਂ ਰੱਬ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਲਿਆ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਣਗੇ… ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਦੁਆ ਵਧਾ ਦੇਣ।” ਨੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਕਾਗ਼ਜ਼ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪਏ ਸਨ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲਾਰਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾ ਕਮਰਾ… ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ… ਨਾ ਮਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅੱਜ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।” ਉਸਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਨਵਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ— “ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਾਂਗੀ।” ਉਸ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਐਸੇ ਹੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਲਦੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ… ਲੋਕ ਨਾਲ ਚਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਚਲਣ… ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਬਦਲਣ… ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਾਰੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ— ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 32: ਬੇਮੰਜ਼ਿਲ ਉਡਾਣ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਹੋਟਲ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਘਿਆ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ— “ਕਾਸ਼… ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ।” ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਪਲ ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਨਹੀਂ… ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉੱਡਣਾ ਹੈ।” ਲੋਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ। ਪਰ ਅੱਜ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਡਾਣ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ… ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ… ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ… ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚਿੰਤਾ ਉਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਸੀ— ਕਦੇ ਘਰ, ਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ। ਪਰ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ— “ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ… ਕੁਝ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ… ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਿਖਾ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਬਾਹਰ ਜਹਾਜ਼ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਨਕਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੱਭਣ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰੱਬਾ… ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣ ਸਕਾਂ।” ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ… ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 33: ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ… ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ। ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਰਪ੍ਰਾਈਜ਼, ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਲ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਨੂਰ, ਤੂੰ ਦੱਸ… ਤੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ।” ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇਹ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ—ਨੂਰ ਦੀ ਪਸੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ। ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਸੋਚੇ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਵੇ। ਫਿਰ ਅਗਸਤ ਆਉਂਦਾ… ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਨੂਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਕਰੇ। ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ, “ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਨੂਰ… ਰਹਿਣ ਦੇ। ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ।” ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ— “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ…” ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਚੁੱਭਣ ਬਣ ਗਏ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕਦੇ ਕਹੇ, “ਨਹੀਂ ਨੂਰ, ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਹੈ…” ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਚੁੱਪ ਪਿਆਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲੀਪਣ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਉਸ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੀ। ਇਹ ਅਣਕਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਦਿਖਣ ਲੱਗੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚਿੜਚਿੜਾਹਟ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਖੁਦ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ… ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਦੇ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਅਧਿਆਇ 34: ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਭਾਰ (ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਭਾਫ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਕੱਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਗਰਮੀ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਅੱਜ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। “ਪਤਾ ਨਹੀਂ…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸੋਚ ਲਈਂ। ਤੇਰਾ ਜੋ ਮਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਾਂਗੇ।” ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਤਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ— “ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ?” ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਚੋਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਛਾਣਨੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ— “ਹੁਣ ਜੋ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ।” ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ— “ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਰਜੁਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਸਦਾ ਸੁਖੀ ਘਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਉਸਦੀ ਅਸਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ… ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਤਾਂ ਸੀ… ਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 35 ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਨੂਰ ਬਾਲਕਨੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਮਰ ਨਾਲ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ… ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੌਣ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਵੇਗਾ… ਕੌਣ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ… ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ… ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਵਾਰ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ… ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਢੰਗ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੈਦ ਕੰਧਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਦਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਘਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ, ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ ਸੀ ਕਿ… “ਮੈਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ?” ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ… “ਦੂਜਾ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ?” ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਪੰਛੀ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ— ਸ਼ਾਇਦ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ… ਜਿੰਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚਣਾ। ਅਧਿਆਇ 36: ਉਡੀਕ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਹੁਣ ਨੂਰ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਰੱਖੇਗੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਲ ਪਵੇਗੀ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ, ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣਾ, ਫੋਨ ‘ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ— “ਹਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਸਬਰ।” ਅਰਜੁਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਿ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਭਾਰ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਏਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। “ਹਾਂ… ਠੀਕ ਹਾਂ।” ਅਰਜੁਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਤੂੰ ਜਦੋਂ ‘ਠੀਕ ਹਾਂ’ ਕਹਿੰਦੀ ਏਂ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ… ਕਈ ਵਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।” ਅਰਜੁਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। “ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਉਡੀਕ… ਫਿਰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ… ਫਿਰ ਸਕੂਨ ਦੀ… ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। “ਨੂਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ— “ਅੱਜ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਘਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਲਵੇ।” ਉਸਨੇ ਕਲਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਵੀ। ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਜਿਊਂਦੀ ਸੀ— ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦੇਵੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਸਤ ਕੀ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ— ਕਈ ਵਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਵੱਡੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ… ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— “ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹਾਂ… ਬਸ ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।” ਅਧਿਆਇ 37: ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਰਾਤ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਫਿਰ ਜਾਗ ਪਏ ਸਨ। ਅਰਜਨ ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ… ਅੱਜ ਤੂੰ ਕੁਝ ਚੁੱਪ ਲੱਗ ਰਹੀ ਏਂ। ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਕੀਤੀ। “ਹਾਂ, ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ।” ਪਰ ਅਰਜਨ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ “ਠੀਕ ਹਾਂ” ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅਰਜਨ… ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਾਂ?” “ਹਾਂ, ਪੁੱਛ।” “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ?” ਅਰਜਨ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਧੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। “ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ… ਜੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹੁੰਦਾ… ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਲਦੀ… ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੁਪਨੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀ…” ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ। “ਇਹ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। “ਨੂਰ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ… ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਭੱਜ ਪਵਾਂ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਵਾਰੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਜੋ ਵੀ ਸੋਚਾਂਗੇ, ਇਕੱਠੇ ਸੋਚਾਂਗੇ। ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਰਾਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਦਰਦ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣ ਸਕੇ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਧਿਆਇ 38: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਾਥ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸਮਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਜਨ ਵੀ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਪਰ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਮਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਕਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਨੂਰ ਸੋਚਦੀ… “ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਜੀਬ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ—ਘਰ, ਪੈਸਾ, ਕਾਮਯਾਬੀ, ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਸਾਡਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥ ਆਖ਼ਰੀ ਸਫ਼ਰ ਤੱਕ ਨਾਲ ਰਹੇ।” ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਘੰਟਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ। ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜੀਣ ਦੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਬਾਹਰ ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਬਦਲੇਂਗੀ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ… ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਰਸਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਦੀ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹਰ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ… ਕੁਝ ਸਫ਼ਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 39: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੋੜ ਐਸੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਉਸ ਉਮਰ ਅਤੇ ਉਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਘਰ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸਕੂਨ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ— “ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀ ਲਈ ਹੈ?” ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ— “ਹਾਂ ਨੂਰ… ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਲਹਿਰਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ— “ਅਰਜੁਨ… ਪਤਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਕਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ… ਪਰ ਰੁਕਦਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। “ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੈਂ ਨੂਰ। ਬਹੁਤ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੇਖੇ, ਪਰ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ।” ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਨਮੀ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਕਦੇ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੁੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਰੱਬ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਾਥੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ— ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦਿਨ ਹਨ, ਪੂਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਨਾ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਪਲ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ— ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ… ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ— “ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ… ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਪਾਇਆ… ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।” ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਨੂਰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ… ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 40: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੋੜ ਅਜਿਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ… “ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੰਨਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ?” ਨੂਰ ਵੀ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ… ਕਦੇ ਉਹ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਰੱਖਿਆ… ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਹੀ ਨੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ… ਰੇਤ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ… ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਰਜਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ— “ਸ਼ਾਇਦ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਨੇੜੇ, ਕਦੇ ਦੂਰ… ਪਰ ਜੇ ਦਿਲ ਸੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਅਰਜਨ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਆਦਤ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ—ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣਾ। ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਥੱਕ ਗਈ ਏਂ?” ਨੂਰ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਨਹੀਂ… ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਹਣਾ ਉਹ ਸਾਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਅਧੂਰੇ ਰਹੇ, ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਵੇ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰੱਬਾ… ਮੈਂ ਜੋ ਗੁਆਇਆ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਦਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ… ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ… ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੱਥ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅਸਮਾਨ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਦੀ ਰਹੀ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਤੇ ਅਰਜਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ… ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ 41: ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਰਸਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਉਸੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਉਹ ਤੁਰਿਆ, ਉਹ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ… “ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ… ਰੇਤ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖੋ, ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਦਿਨ… ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤਾਂ… ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਸਵਾਲ… ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਅਰਜਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਪੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਏਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ, “ਸੋਚ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੇ… ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹਾਂਗੀ।” ਅਰਜਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਕੀ?” ਨੂਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਲਗਾਉਂਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦੀ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। “ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਹੈਂ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਗੱਲ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਉਤਰ ਗਈ। ਹਾਂ… ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਸਨ। ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਨ। ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦਰਦ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ— “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ… ਪਰ ਜੋ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਕਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੀ।” ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਤੁਰ ਪਏ। ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼… ਅੱਗੇ ਸੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ— ਕਈ ਵਾਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਫ਼ਰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਸਫ਼ਰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 42: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਸਵੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਧੁੱਪ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਛੱਤ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਪਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਕੁਝ ਐਸੀ ਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਉਮੀਦ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਪਲ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਚਾਹ ਬਣਾਈ। ਅਰਜਨ ਅਜੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ ਜੋ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ— “ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ… ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।” ਅਰਜਨ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਅੱਜ ਕੀ ਪਲਾਨ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਦਿਨ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ, ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਅੱਜ ਕੋਈ ਪਲਾਨ ਨਹੀਂ,” ਨੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਬਸ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਜੀਣਾ ਹੈ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਲਾਨ ਹੈ।” ਨੂਰ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਦੁਨੀਆ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਸਨ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ… ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ… ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ।” ਨੂਰ ਨੇ ਚਾਹ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ— “ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ… ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।” ਉਸ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ… ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 43: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਮਨ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ… “ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕੀ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਗੁਆਇਆ ਕੀ?” ਨੂਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਤ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਘਰ ਸਨ… ਸਫ਼ਰ ਸਨ… ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਨ… ਅਰਜਨ ਵਰਗਾ ਸਾਥੀ ਸੀ… ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਸਣੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ… ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ… ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪਲ ਹੋਣੇ ਸਨ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣਾਪਣ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੁਕੂਨ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ… ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਣੀਆਂ… ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਸਣੀਆਂ… ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਲਈ ਸੀ— “ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ… ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।” ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਈ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਗੁਆਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ। ਜਦੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ, ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਲੱਭਣੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲਈਆਂ। ਇੱਕ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ… ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ… ਅਰਜਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ… ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ… ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸੋਚਿਆ— “ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ… ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।” ਉਸ ਰਾਤ ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ… ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ 44: ਨੂਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਨੂਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੰਗ ਹਰ ਪਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਸੰਤਰੀ, ਕਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ, ਕਦੇ ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ… ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ— “ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਈ ਸੀ… ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇਕੱਲੇ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ… ਉਹ ਸਵਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ… ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਅਰਜਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਨੂਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਦਰਦ ਦਾ ਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਦਰਦ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਰਕ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਰਦ ਸਾਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਨਹੀਂ… ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਚੁੱਕੀ। ਰੇਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ… ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।” ਅਰਜਨ ਦੂਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਨੂਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੰਗਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ… ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮ… ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਗੱਲਬਾਤ… ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਾਥ… ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਖ਼ਾਹਸ਼ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ— ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ… ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ… ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਗੁਆਉਣਾ। ਨੂਰ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਲਹਿਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ… ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ… ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਾਂਗੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ… ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ।” ਉਸ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ… ਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਬਦ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕੁਝ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ… ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਖੁਦ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਇਹ ਹਰ ਉਸ ਦਿਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ— ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਜ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ… ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਸਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਪਨੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵੀ ਬਦਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਜਗਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦਰਦ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ… ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ… ਯਾਦ ਰੱਖੋ— ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ, ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਅਤੇ ਸੁਕੂਨ ਲੱਭ ਸਕੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ… ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ— ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ। — ਸਮਾਪਤ —

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ਅਧਿਆਇ 1: ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਬਾਰੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਬਾਹਰ ਵਰ੍ਹ ਰਹੇ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੱਚ ’ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਸੀ—ਕੀ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹੋ ਹੱਥ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠੀ—ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ… “ਨੂਰ…” ਪਿੱਛੋਂ ਆਈ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧੜਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਸੀ… ਫਿਰ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸਦੀ ਸੀ? ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਇੱਕਦਮ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ… ਪਰ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ, ਸਾਰਾ ਘਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ… ਅਧਿਆਇ 2: ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਮੀਂਹ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ’ਤੇ ਹੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੀ—ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹਰ ਤਾਅਨਾ, ਹਰ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਕੱਲੀ ਨੂਰ ਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੱਚ ਕੀ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕੋ ਮੰਗ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦਾ ਦਰਦ ਦੇ ਕੇ ਘਰੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਸਾਥੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ—ਕੀ ਮਾਂ ਨਾ ਬਣ ਸਕਣਾ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਹੈ? ਪਰ ਅੱਜ ਕੁਝ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹੌਸਲਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਬਣਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਡਾਇਰੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਫ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਸੀ— “ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ 17 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈਂ… ਇਕੱਲੀ।” ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕਿਵੇਂ? ਅਧਿਆਇ 3: ਇਕੱਲਤਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। “ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ 17 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈਂ… ਇਕੱਲੀ।” ਉਸਨੇ ਇਹ ਲਿਖਾਈ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਉਹ ਇਹ ਲਿਖਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਧੁੰਦਲਾ ਪਰਦਾ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਪਏ ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਪਈ। ਤਲਾਕ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਨੂਰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਕੋਈ ਤਰਸ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮੌਕੇ ਲੱਭਦੇ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਗੂੰਜਦਾ— ਕੀ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ? ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਤਰਸ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਆਪਣੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਜੇ ਸਮਾਜ ਉਸ ਲਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਆਪ ਬਣਾਏਗੀ। ਉਸਨੇ ਡਾਇਰੀ ਮੁੜ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਅੱਜ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼… 16 ਅਕਤੂਬਰ। ਮਤਲਬ ਉਸ ਰਹੱਸਮਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾ ਆਈਂ…” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ… ਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਸੱਚ ਕੀ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 4: ਡਰ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੜਾਈ ਨੂਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤੀ। ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ— “ਜੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾ ਆਈਂ…” ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਰਾਦਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੋਚ ਹੈ। ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਆਮ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ, ਤਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਉਸਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਚੁੱਕਣਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰ ਵੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਹ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਰਹੀ ਤਾਂ? ਜੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਨਾਲ ਨਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ? ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੇਗੀ, ਡਰ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਰਿਜ਼ਿਊਮੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗੀ… ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ’ਤੇ ਪਈ। ਉਸ ’ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਸੀ, ਨਾ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ। ਕੰਬਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ… ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਲ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਕ ਲਿਖਿਆ ਸੀ— “ਤੇਰੇ ਤਲਾਕ ਦੀ ਅਸਲੀ ਵਜ੍ਹਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ…” ਨੂਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤਸਵੀਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਝੂਠ ਹੁਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 5: ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਡਾਣ ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਆਦਮੀ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ—ਕਿਸਨੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਨੂਰ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਜ਼ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਰੁਕਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨੌਕਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਦੂਜੀ। ਥਕਾਵਟ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਰ ਬੀਤਦਾ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ, ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਨੂਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਲੜਾਈ ਅਜੇ ਮੁੱਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਵੀਡੀਓ ਆਈ। ਵੀਡੀਓ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਲੇ ਦਬਾਇਆ। ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਉਸੇ ਅਣਜਾਣ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ— “ਜੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ…” ਵੀਡੀਓ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਤਲਾਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰਾਜ਼ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 6: ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ “ਅਰਜੁਨ… ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ। ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚ ਲੈ।” ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਸਨਾਟੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਖੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਛੱਡਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਿਆ। ਨਵਾਂ ਦੇਸ਼, ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਨਵੇਂ ਲੋਕ… ਪਰ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੰਨਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਦਰਦ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸੇ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਆਹੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਵੀ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਟਿਕਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਫ਼੍ਰੀਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਨਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਿਆ ਸੀ— “Noor” ਤਸਵੀਰ ਧੁੰਦਲੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਚਿਹਰਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਉਸ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ’ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਚਮਕਿਆ— “Connection Error. Please Try Again.” ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਇੱਕਦਮ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਅਰਜੁਨ ਕੁਝ ਪਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਗੜਬੜ ਸੀ… ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਆਇਆ। “Someone viewed your profile.” ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਖੋਲ੍ਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਕੌਣ ਸੀ? ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ… ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੜੀ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 7: ਬਿਨਾਂ ਮਿਲੇ ਧੜਕਦੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣਿਆ ਡਰ ਮੈਰਿਜ ਸਾਈਟ ’ਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਬਣਾਏ ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਰਾਤ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਅਤੇ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਦਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ “ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ”, ਫਿਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੁਨੇਹੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ। ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਆਦਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਫਿਰ ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। “ਜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ… ਤਾਂ ਕੀ ਪਤਾ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ?” ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨੂਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਬਿਤਾ ਸਕੇ। ਕਿਸਮਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਨੂਰ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਣਜਾਣ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਅਰਜੁਨ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ… ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣ ਲੈ।” ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸੀ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਅਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ? ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਈਮੇਲ ਆਈ। “ਜੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ… ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਈਮੇਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਲੈਪਟਾਪ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡਰ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰ ਉਹ ਅਤੀਤ ਕਿਹੜਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 8: ਸਵਾਲ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੌਹੀਨ, ਤਾਅਨੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਦ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ— “ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹੇਗਾ?” ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ— “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਮਾਂ ਨਾ ਬਣ ਸਕੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੋਗੇ?” ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਲੰਘਦਾ ਮਿੰਟ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਇਆ। “ਨੂਰ, ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ।” ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। “ਮੈਨੂੰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੱਸ ਸਕੇ, ਰੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾ ਸਕੇ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਜਿਵੇਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਡਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਡੋਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੁਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਨੂਰ ਨੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ੋਨ ਚਾਰਜ ’ਤੇ ਲਗਾਇਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਗਮਗਾਈ। ਉਸ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਸੀ— “Your account was accessed from another device.” ਨੂਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਿਸਨੇ ਉਸਦਾ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ… ਅਤੇ ਕਿਉਂ? ਅਧਿਆਇ 9: ਮਨ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਰਾਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਤਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਸੁੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਉਸਨੂੰ ਤਲਾਕ, ਤੌਹੀਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਵਾਰ ਭਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਦੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ— “ਮੈਂ ਠੀਕ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ।” ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੀ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਰਾਤ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। “ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਪਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੇਵਾਂਗੀ।” ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਿਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਸੀ। ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਝਿਜਕੀ, ਫਿਰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਾਲ ਰਿਸੀਵ ਕਰ ਲਈ। ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਨੂਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਧ ’ਤੇ ਟੰਗੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ’ਤੇ ਪਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਚੌਂਕ ਗਈ। ਉਹੀ ਚਿਹਰਾ… ਉਹੀ ਆਦਮੀ… ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੀ ਰਹੱਸਮਈ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ… ਜਾਂ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਅਤੀਤ ਵੀ ਉਸੇ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਲਟਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ? ਅਧਿਆਇ 10: ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸਕੂਨ ਜੁਲਾਈ… ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਮਿਲਾਇਆ। ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਪਲ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਦਾ ਗਿਆ। “ਹੈਲੋ, ਪੁੱਤ… ਕਿਵੇਂ ਐਂ?” ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਉਸਦਾ ਅਤੀਤ, ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਉਸਦਾ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ। ਨੂਰ ਦਾ ਦਿਲ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ। ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। “ਪੁੱਤ… ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਰੁਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ… ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੁਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਵੀ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਦੀਦੀ, ਇਸ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ… ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੀਣਾ।” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆਈ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਥ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਡਰ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸੇ ਰਾਤ… ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਲ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਸਨ— “India Calling…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਕਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੀ ਇਹ ਕਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਮ ਫ਼ੋਨ ਸੀ… ਜਾਂ ਅਤੀਤ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 11: ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮਝੋ… ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ… ਪਰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੀ ਮੁਲਾਕਾਤ।” ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਨੂਰ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੀਜ਼ਾ ਪਾਰਲਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਨੂਰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਅੰਦਰ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕੀਤੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਦੋਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਝਿਜਕਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸ਼ੌਕ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੂਰ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਉਸਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦਾ ਢੰਗ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਿਆ— “ਜੇ ਰੱਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ… ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਰ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ— “ਕੀ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?” ਅਰਜੁਨ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ, ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਇਨਸਾਨ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਾਰ ਤੱਕ ਛੱਡਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਕਿਹਾ। ਨੂਰ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਿਆ… ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ SUV ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਵੱਲ ਗਈ… SUV ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਜਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਸੀ… ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ’ਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 12: ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਘੜੀ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਪੀਜ਼ਾ ਪਾਰਲਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ… ਨਾ ਕੋਈ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ… ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ, ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਗੋਈ। ਉਧਰ, ਘਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। “ਨੂਰ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਓ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੋ।” ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨੂਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਡਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। “ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਗੇ?” “ਕੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾ ਸਕਾਂਗੀ?” ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸਮਝੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਲਿਖਿਆ— “ਠੀਕ ਹੈ… ਮੈਂ ਆਵਾਂਗੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ— “ਬਿਲਕੁਲ। ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।” ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆ ਗਈ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਨੀ ਹੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ। ਪਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ… ਉਸਦੇ ਫ਼ੋਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਆਇਆ। ਨੰਬਰ ਸੇਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੁਨੇਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਸੀ— “ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ… ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਫ਼ਾਈਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਲਈਂ।” ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫ਼ਾਈਲ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਸੀ… ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਫ਼ਾਈਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ? ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 13: ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਸਾਇਆ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸਵਾਲ ਸਨ। ਕੀ ਉਸਦਾ ਉੱਥੇ ਸਵਾਗਤ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰੇਗਾ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ? ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਹੁਤ ਸਾਦਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੂਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਿਸੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ— “ਧੀਏ, ਘਰ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਬਣ ਕੇ ਆਈ ਹੈਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਆਏ। ਨੂਰ ਨੇ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਕਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਲ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਚਾਹ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਹਿਜ ਮੁਸਕਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਧੀਏ, ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵੱਸ ਗਏ। ਅੱਜ ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਤਿਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਆ ਨੂਰ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਏ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਤ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਨੂਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ… ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 14: ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਵੀ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੋਰ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਦੁਲਹਨ ਵਾਲਾ ਚਾਅ। ਅਤੀਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲੀ, ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਸੂਟ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਨਾ ਚੂੜਾ… ਨਾ ਕਲੀਰੇ… ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ… ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਹੱਸਦਾ-ਖੇਡਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀਸ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਸੋਚਦੀ ਹੈ— “ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ? ਮੈਂ ਚੂੜਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਾਇਆ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਦਿਲੋਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ?” ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਰੀਝ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚਿਹਰਾ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੱਸਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੇ ਨਵੇਂ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਨੂਰ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨੂਰ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਡਰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵੀ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੌਣਕਾਂ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਵੱਸਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ… ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੁਕਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਅਜੇ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 15: ਅਲੱਗ ਘਰ, ਸਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਘਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਸੇ, ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਘਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਣ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਘਰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ। ਉਹ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਘਰ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਕੰਮ ’ਤੇ ਜਾਣਾ… ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ… ਕਦੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ… ਕਦੇ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ… ਅਤੇ ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਇੱਜ਼ਤ ਭਰਿਆ ਲਹਿਜ਼ਾ… ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ… ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਵਾਲ— “ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ?” ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤੌਹੀਨ, ਡਰ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਪਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਿਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ— “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਜੇ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾ ਦੇਣਾ।” ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ… ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 16: ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਭਰ ਤਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੇ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇਪਣ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਗੇ। ਦੂਰੀਆਂ ਘੱਟ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਰ ਵਾਰ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁਝ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਕੁਝ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਦਿੱਖ ਕੰਧਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੋੜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਚੁੱਪੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਫ਼ੋਨ ਘੱਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਜਨਮਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ। ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਬਣਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਣਾ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਸਦੀ ਦੁਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਕਈ ਵਾਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ। ਉਹ ਸਮਝ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਦਰਦ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖੀ ਸੀ— ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਏ ਕੰਡੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ, ਅਧੂਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਆਖ਼ਿਰ ਇੱਕ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਣਕਹੇ ਦਰਦ, ਕੁਝ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕਦੇ ਕੌੜਾਹਟ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਉਸਨੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਿਹਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਸਿਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ— “ਰਿਸ਼ਤੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਪਰ ਹਰ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਇੱਕੋ ਦੁਆ ਕਰਦਾ— “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਰੱਖਣਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ— ਦੂਰੀ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਿਆਰ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 17: ਸਫ਼ਰ, ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ— ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਸਮੇਂ ਕੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਵੇਰ ਕੰਮ… ਸ਼ਾਮ ਘਰ… ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ। ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ। ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਕਦੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੈਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗਰਮ ਕੌਫ਼ੀ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਘੰਟਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਲੰਬੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਡਰਾਈਵ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਰਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਹਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਗਏ। ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ… ਨਵੇਂ ਲੋਕ… ਨਵੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ… ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ। ਉਹ ਸੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਘਰ ਉਹ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਉਸਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ। ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ। ਪਰ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਅਕਸਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਅਤੇ ਸੋਚਦੀ— “ਪਿਆਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਛੱਬੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪੀ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਆਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਰੱਖੀ। ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ… ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ… ਸਮਾਂ ਸਾਰੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕੋ ਮੇਜ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਿਠਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹੁਦੇ… ਪੈਸਾ… ਜਾਇਦਾਦ… ਜਿੱਤਾਂ… ਹਾਰਾਂ… ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁਣ ਕਈ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ… ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ… ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਰ ਦੇ… ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਮੁੜ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 18: ਪਰਫੈਕਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਰਫੈਕਟ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਸਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਰਫੈਕਟ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੀ ਦਰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਵੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਸਿਰ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਅੱਜ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਖਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ। ਆ, ਬੈਠ ਇੱਥੇ।” ਨੂਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕੁਰਾਈ। “ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਗਾਏ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੇ।” ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤੇਲ ਦੀ ਬੋਤਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ… ਨਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਨ… ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ… ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਪਲ। ਨੂਰ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਆਈ— ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਰੱਬ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ ਬਣਾਕੇ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਅਰਜੁਨ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਨੂਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀ, ਉੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਥੇ ਨੂਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਫੈਕਟ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਪਰਫੈਕਟ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਾ ਸੀ… ਇੱਜ਼ਤ ਸੀ… ਭਰੋਸਾ ਸੀ… ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਆਪਣਾਪਣ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਇੱਕ ਪਰਫੈਕਟ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ… ਜੋ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 19: ਪਿਆਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਨੂਰ ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਵੈਲੈਂਟਾਈਨ ਡੇਅ ‘ਤੇ ਮਿਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ। ਕੋਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਲੰਬੇ-ਲੰਬੇ ਸੁਨੇਹੇ ਲਿਖਦਾ। ਨੂਰ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਰਜੁਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਉਹ ਹਰ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਜਤਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ। ਸਾਦਾ। ਸ਼ਾਂਤ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਨੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਵਾਰੀ ਮੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ।” ਨੂਰ ਹੱਸ ਪਈ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਰ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਦਾ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਦਾ, ਅਰਜੁਨ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਿਹਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।” ਅਰਜੁਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਲੈ ਲੈ।” ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ— ਭਰੋਸਾ। ਸਾਥ। ਆਪਣਾਪਣ। ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਔਖੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇਗਾ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ। ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਸਾਥ ਵਿੱਚ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹਰ ਦਿਨ… ਹਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ… ਹਰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ… ਉਹ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 20: ਸਬਰ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦਿਸਹੱਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 26 ਸਾਲ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਪਿਆਰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ… ਅਪਣਾਪਣ ਵੀ… ਅਤੇ ਉਹ ਦਰਦ ਵੀ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪਲ ਵੀ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਦੇ ਕੰਡੇ ਵੀ ਸਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਨੂਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਜੋ ਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਾਥ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ। ਨੂਰ ਨੇ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖੋਹਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਝ ਜੰਗਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਰਜੀਹ ਸੀ— ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ। ਅਤੇ ਉਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਜੋ ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਕੂਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਵੇਰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ… ਅਧਿਆਇ 21: ਅੰਦਰਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸੇ ਡਰਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁਣ ਉਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 26 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਦੇ ਦਿਨ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਤਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ— ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਸੀ… ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੱਥ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 22: ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਸਫ਼ਰ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂਰ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦਿਲ ਲਈ ਇੱਕ ਮਲ੍ਹਮ ਵਾਂਗ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਬੀਤਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕਦੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਉਸਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। 26 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਬਰ ਸੀ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਰੱਬ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਹਨੇਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਵਾਂਗ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਦਰ ਸੀ। ਨੂਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਪੁਰਾਣਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਵੀ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੱਥ ਸਨ ਜੋ ਕਦੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਕਦੇ ਹੰਝੂਆਂ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਇ ‘ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਨ ਸੀ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ— ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹੋ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਦੀ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 23: ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨੂਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅਜੀਬ ਗਣਿਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦਰਦ ਲੁਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਤੇ ਹਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਚੁੱਪੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰੇ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਗੁਜ਼ਰੀ ਸੀ। ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਸਹਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵੇਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵੀ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਦ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਾਂਗ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਮੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਇਨਸਾਨ ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਨ। ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਬਰ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਹਾਰਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 24: ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਤਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਦਿਨ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਨੂਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ—ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਅਰਜੁਨ ਨੂਰ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ। ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼। ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ। ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਇੰਡੀਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਕਦੇ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਆਈ ਸੀ। ਉਹੀ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਨੂਰ ਬਣ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣਿਆ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਾਥ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵੇਖਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇਖ ਕੇ ਸਕੂਨ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਹਨੇਰੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਅੱਜ ਨੂਰ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਯਾਦਾਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 25: ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ—ਆਜ਼ਾਦ ਪਰਵਾਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸੋਚ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਰਗਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਦਲੇ ਤਾਂ ਹਿਊਸਟਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝ ਲਈ ਸੀ— ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਮਿਲੇ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੇ ਬੋਝਾਂ ਦੇ ਜੀ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਕਰੇ, ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖੇ। ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਇੰਡੀਆ ਜਾਣਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਨੂਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ, ਕਿੰਨਾ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਕੋਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਣਾ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 26: ਮਨ ਦਾ ਪਰਦਾ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ (ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 26 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਹੇਲੀਆਂ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। “ਕੁੱਖ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ” ਵਾਲੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥ ਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਆਇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਰ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਡਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਿਹਾ—ਕੀ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੁਰਾਣੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਰਦਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਉਸ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਜ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੇ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਨੂਰ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਅਸਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਭੀੜ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਬਾਹਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ, ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ 27: ਅਗਸਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਮਾਰਚ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਤਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਹਰ ਦਿਨ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਗਸਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਨੂਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਵੇਗੀ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਨਮਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਕਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ, ਕਦੇ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਤੋਹਫ਼ਾ ਲੱਭਣ ਬਾਰੇ। ਇਹਨਾਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਕੂਨ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤਿਆਰੀ, ਇੱਕ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਯਤਨ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਨੂਰ ਕਦੇ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਨੂਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇੰਨੀ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਇਹੀ ਤਾਂ ਅਸਲੀ ਪਿਆਰ ਸੀ—ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ ਦਾ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਨੂਰ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਆਰ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 28: ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਖੜਕਾਉਂਦੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁਰਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੈਰ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਥਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਘੁੰਮਣਾ-ਫਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਲ ਜੀਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ ਖ਼ਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਮਾਰਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। “ਇਸ ਵਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਚੱਲੀਏ?” ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ। “ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ।” ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ਨੂਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਮਾਰਚ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਲੈਪਟਾਪ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। “ਕੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਏਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਉਸ ਵੱਲ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤੀ। ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ… ਚਿੱਟੀ ਰੇਤ… ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਸੋਹਣੇ ਵਿਲੇ… “ਮਾਲਦੀਵ…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਸੋਹਣਾ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਵਿੱਚ ਮਨਾਵਾਂਗੇ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਸੋਚੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਟਿਕਟਾਂ ਦੇਖ ਲੈ।” ਨੂਰ ਹੱਸ ਪਈ। “ਬਸ? ਇੰਨੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ?” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ? ਜੇ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਏਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।” ਨੂਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਸਾਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਹਰ ਦਿਨ ਦੀ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸਦੇ ਲਈ ਚਾਹ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ, ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਨੂਰ ਨੇ ਲੈਪਟਾਪ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਇਸ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੇਗਾ।” ਅਰਜੁਨ ਹੱਸਿਆ। “ਸਮੁੰਦਰ ਨਹੀਂ… ਛੁੱਟੀਆਂ ਸਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।” ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਉਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ… ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੁਪਨੇ। ਅਧਿਆਇ 29: ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ, ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨਵਾਂ ਘਰ ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਹਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਆਪਣੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਲੈ ਕੇ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਬਾਹਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦਾ—ਚਾਹੇ ਰਾਤ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਲੰਬੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹੀ ਨੂਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹਲਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਦ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਉਡੀਕ ਦੇ ਸਾਲ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸੁਹਣੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਛੋਟੀ-ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਚਾਹ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਠੰਢਕ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਕੂਨ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਲੱਭਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ, “ਨੂਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲੀਏ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ‘ਤੇ ਹਾਵੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। “ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਹਰ ਦਿਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੀ।” ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਪਰ ਉਹ ਚੁੱਪੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਪਣਾਪਣ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੀ ਆਸਾਨ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 30: ਜੁਲਾਈ… ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਨੂਰ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਜੁਲਾਈ ਮੀਂਹ, ਹਰਿਆਵਲ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਰੁੱਤ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਲਈ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਅਕਸਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜੁਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਣਦਿੱਖਾ ਭਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੁੱਝਾ ਲੈਂਦੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਦਰਿਆ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਸਾਲ ਦੀ ਜੁਲਾਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁਹਣੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਹੋਟਲ ਦਾ ਕਮਰਾ… ਕਦੇ ਸੂਟਕੇਸ… ਕਦੇ ਨਵੀਂ ਚਾਬੀ… ਕਦੇ ਨਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ… ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਸਵੇਰ ਨੂਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ— “ਅੱਜ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣੀ।” ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਲਮ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੰਝੂਆਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ— “ਨੂਰ… ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ। ਫਿਰ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀਂ।” ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੂਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜਾਣਦੀ ਸੀ—ਹਨੇਰਾ ਕਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੁੜਕਦੀ ਹੋਈ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਈ। ਨੂਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਈ। “ਜੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਫਿਰ ਹਰਿਆਲੀ ਓੜ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ… ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਮੁੜ ਖਿੜ ਪਵੇ।” ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਅਗਸਤ… ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ। Overwater villas… ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ… ਚਿੱਟੀ ਰੇਤ… ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ— “ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਵਾਂਗੀ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਵੀ ਨੂਰ ਮਾਲਦੀਵ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ— “ਨੂਰ… ਇੱਧਰ ਆ… ਪਾਣੀ ਆ ਗਿਆ।” ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਗਈ… ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ… ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਲਦੀਵ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ… ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆ ਗਏ— ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ… ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀਆਂ… ਰਸੀਦਾਂ… ਈਮੇਲਾਂ… ਉਡੀਕ… ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੜਾਈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨੂਰ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ— “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਕਦੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੀ… ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਾਨੂ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਮਾਲਦੀਵ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨਾਵਾਂਗੀ।” ਅਧਿਆਇ 31— ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂਰ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦੀ, ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ। ਕੁਝ ਕੱਪੜੇ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪਾਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਮਹਿੰਗੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਨਵਾਂ ਸੂਟ ਪਾ ਲਵਾਂਗੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨ ਵੀ ਨਵਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਅੱਜ… ਨਾ ਕੱਪੜੇ ਨਵੇਂ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਉਹ ਦਿਨ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ਾਇਦ ਸਮੱਸਿਆ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ… ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਉਹ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਧੁੱਪ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ… “ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਮੈਂ… ਕਿੰਨੇ ਸੂਟ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਕਿੰਨੇ ਬੈਗ… ਪਰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਕੀ ਹੈ? ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ।” ਉਸਨੇ ਅਲਮਾਰੀ ਫਿਰ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। “ਇਹ ਮੈਂ ਰੱਖਾਂਗੀ…” “ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਜਾਣਗੇ…” ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਹੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਹੌਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ। “ਕਿਸਮਤ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਕਿਸਮਤ ਤਾਂ ਰੱਬ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਲਿਆ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਣਗੇ… ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਦੁਆ ਵਧਾ ਦੇਣ।” ਨੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਕਾਗ਼ਜ਼ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪਏ ਸਨ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲਾਰਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾ ਕਮਰਾ… ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ… ਨਾ ਮਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਅੱਜ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।” ਉਸਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਨਵਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ— “ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਾਂਗੀ।” ਉਸ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਐਸੇ ਹੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਲਦੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ… ਲੋਕ ਨਾਲ ਚਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਚਲਣ… ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਬਦਲਣ… ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਾਰੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ— ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 32: ਬੇਮੰਜ਼ਿਲ ਉਡਾਣ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਹੋਟਲ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਘਿਆ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ— “ਕਾਸ਼… ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ।” ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਪਲ ਉਹ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਨਹੀਂ… ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉੱਡਣਾ ਹੈ।” ਲੋਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ। ਪਰ ਅੱਜ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਡਾਣ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ… ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ… ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ… ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚਿੰਤਾ ਉਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਸੀ— ਕਦੇ ਘਰ, ਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ। ਪਰ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ— “ਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ? ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ… ਕੁਝ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ… ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਿਖਾ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਬਾਹਰ ਜਹਾਜ਼ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟਿਕਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੋਈ ਨਕਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੱਭਣ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰੱਬਾ… ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਛਾਣ ਸਕਾਂ।” ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ… ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 33: ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਚ ਦਾ ਮਹੀਨਾ… ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ। ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਅਰਜੁਨ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਰਪ੍ਰਾਈਜ਼, ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਲ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਨੂਰ, ਤੂੰ ਦੱਸ… ਤੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਕਰੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ।” ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਇਹ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ—ਨੂਰ ਦੀ ਪਸੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ। ਪਰ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਸੋਚੇ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਵੇ। ਫਿਰ ਅਗਸਤ ਆਉਂਦਾ… ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਨੂਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਕਰੇ। ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ, “ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਨੂਰ… ਰਹਿਣ ਦੇ। ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ।” ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ— “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ…” ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੂਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਚੁੱਭਣ ਬਣ ਗਏ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕਦੇ ਕਹੇ, “ਨਹੀਂ ਨੂਰ, ਇਸ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਹੈ…” ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਚੁੱਪ ਪਿਆਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲੀਪਣ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਉਸ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੀ। ਇਹ ਅਣਕਹੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਦਿਖਣ ਲੱਗੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚਿੜਚਿੜਾਹਟ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਖੁਦ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ… ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਦੇ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਅਧਿਆਇ 34: ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਭਾਰ (ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਭਾਫ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਕੱਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਗਰਮੀ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਰਜੁਨ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਅੱਜ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। “ਪਤਾ ਨਹੀਂ…” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸੋਚ ਲਈਂ। ਤੇਰਾ ਜੋ ਮਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਾਂਗੇ।” ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਹੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਤਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ— “ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ?” ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਚੋਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਛਾਣਨੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ— “ਹੁਣ ਜੋ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ।” ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ— “ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਰਜੁਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਸਦਾ ਸੁਖੀ ਘਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਉਸਦੀ ਅਸਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ… ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਲਮ ਤਾਂ ਸੀ… ਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਧਿਆਇ 35 ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਨੂਰ ਬਾਲਕਨੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਹਵਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਮਰ ਨਾਲ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਮਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ… ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੌਣ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਵੇਗਾ… ਕੌਣ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ… ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ… ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਵਾਰ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ… ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਢੰਗ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੈਦ ਕੰਧਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਦਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਘਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ, ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ ਸੀ ਕਿ… “ਮੈਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ?” ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ… “ਦੂਜਾ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ?” ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਪੰਛੀ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ— ਸ਼ਾਇਦ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ… ਜਿੰਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚਣਾ। ਅਧਿਆਇ 36: ਉਡੀਕ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਹੁਣ ਨੂਰ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਰੱਖੇਗੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਲ ਪਵੇਗੀ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ, ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣਾ, ਫੋਨ ‘ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ— “ਹਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਸਬਰ।” ਅਰਜੁਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਿ ਨੂਰ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਭਾਰ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਏਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। “ਹਾਂ… ਠੀਕ ਹਾਂ।” ਅਰਜੁਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਤੂੰ ਜਦੋਂ ‘ਠੀਕ ਹਾਂ’ ਕਹਿੰਦੀ ਏਂ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ… ਕਈ ਵਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।” ਅਰਜੁਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। “ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਉਡੀਕ… ਫਿਰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ… ਫਿਰ ਸਕੂਨ ਦੀ… ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। “ਨੂਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ— “ਅੱਜ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਘਰ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਲਵੇ।” ਉਸਨੇ ਕਲਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਵੀ। ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਜਿਊਂਦੀ ਸੀ— ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦੇਵੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਸਤ ਕੀ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ— ਕਈ ਵਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਵੱਡੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ… ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— “ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹਾਂ… ਬਸ ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।” ਅਧਿਆਇ 37: ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਰਾਤ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਨੂਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਫਿਰ ਜਾਗ ਪਏ ਸਨ। ਅਰਜਨ ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ… ਅੱਜ ਤੂੰ ਕੁਝ ਚੁੱਪ ਲੱਗ ਰਹੀ ਏਂ। ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਕੀਤੀ। “ਹਾਂ, ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ।” ਪਰ ਅਰਜਨ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ “ਠੀਕ ਹਾਂ” ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਣਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅਰਜਨ… ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਾਂ?” “ਹਾਂ, ਪੁੱਛ।” “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ?” ਅਰਜਨ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਧੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। “ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ… ਜੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹੁੰਦਾ… ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਲਦੀ… ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੁਪਨੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੀ…” ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ। “ਇਹ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। “ਨੂਰ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਹੈ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ… ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਭੱਜ ਪਵਾਂ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਵਾਰੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਜੋ ਵੀ ਸੋਚਾਂਗੇ, ਇਕੱਠੇ ਸੋਚਾਂਗੇ। ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਰਾਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਦਰਦ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣ ਸਕੇ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਧਿਆਇ 38: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਾਥ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸਮਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਜਨ ਵੀ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਪਰ ਨੂਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਮਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਕਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਨੂਰ ਸੋਚਦੀ… “ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਜੀਬ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ—ਘਰ, ਪੈਸਾ, ਕਾਮਯਾਬੀ, ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਸਾਡਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥ ਆਖ਼ਰੀ ਸਫ਼ਰ ਤੱਕ ਨਾਲ ਰਹੇ।” ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਸਨ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਘੰਟਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ। ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜੀਣ ਦੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਬਾਹਰ ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਨੂਰ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਬਦਲੇਂਗੀ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ… ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਰਸਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਦੀ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹਰ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ… ਕੁਝ ਸਫ਼ਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 39: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੋੜ ਐਸੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਹੁਣ ਉਸ ਉਮਰ ਅਤੇ ਉਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਘਰ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸਕੂਨ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ— “ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀ ਲਈ ਹੈ?” ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਲ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ— “ਹਾਂ ਨੂਰ… ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ… ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।” ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਲਹਿਰਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ— “ਅਰਜੁਨ… ਪਤਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਕਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ… ਪਰ ਰੁਕਦਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। “ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੈਂ ਨੂਰ। ਬਹੁਤ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੇਖੇ, ਪਰ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ।” ਨੂਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਨਮੀ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਕਦੇ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੁੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਰੱਬ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਾਥੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ— ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦਿਨ ਹਨ, ਪੂਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਨਾ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਪਲ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਿਆ— ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ… ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ— “ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ… ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਪਾਇਆ… ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।” ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਨੂਰ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ… ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 40: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੋੜ ਅਜਿਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ… “ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੰਨਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ?” ਨੂਰ ਵੀ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਅਕਸਰ ਇਹੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ… ਕਦੇ ਉਹ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਰੱਖਿਆ… ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਹੀ ਨੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ… ਰੇਤ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ… ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਨੂਰ ਨੇ ਅਰਜਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ— “ਸ਼ਾਇਦ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਨੇੜੇ, ਕਦੇ ਦੂਰ… ਪਰ ਜੇ ਦਿਲ ਸੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਅਰਜਨ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਆਦਤ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ—ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਣਾ। ਉਸਨੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਥੱਕ ਗਈ ਏਂ?” ਨੂਰ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਨਹੀਂ… ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਹਣਾ ਉਹ ਸਾਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਅਧੂਰੇ ਰਹੇ, ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪੂਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਿਲ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਵੇ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰੱਬਾ… ਮੈਂ ਜੋ ਗੁਆਇਆ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਦਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ… ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ… ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੱਥ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅਸਮਾਨ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਦੀ ਰਹੀ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਤੇ ਅਰਜਨ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ… ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ 41: ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਰਸਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨੂਰ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਉਸੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਉਹ ਤੁਰਿਆ, ਉਹ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ… “ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ… ਰੇਤ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖੋ, ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਦਿਨ… ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤਾਂ… ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਸਵਾਲ… ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਅਰਜਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਧੂਰੇ ਪੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਏਂ?” ਨੂਰ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਬੋਲੀ, “ਸੋਚ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੇ… ਤਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹਾਂਗੀ।” ਅਰਜਨ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ। “ਕੀ?” ਨੂਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। “ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਲਗਾਉਂਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦੀ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। “ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਹੈਂ।” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਗੱਲ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਉਤਰ ਗਈ। ਹਾਂ… ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਸਨ। ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਨ। ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦਰਦ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ— “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ… ਪਰ ਜੋ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਕਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੀ।” ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਤੁਰ ਪਏ। ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼… ਅੱਗੇ ਸੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ— ਕਈ ਵਾਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਫ਼ਰ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਸਫ਼ਰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 42: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਸਵੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਧੁੱਪ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਨੂਰ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਛੱਤ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਪਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਕੁਝ ਐਸੀ ਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਉਮੀਦ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਪਲ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਚਾਹ ਬਣਾਈ। ਅਰਜਨ ਅਜੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ ਜੋ ਨੂਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ— “ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ… ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।” ਅਰਜਨ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਅੱਜ ਕੀ ਪਲਾਨ ਹੈ?” ਨੂਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਪਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਦਿਨ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ, ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਾਥ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਅੱਜ ਕੋਈ ਪਲਾਨ ਨਹੀਂ,” ਨੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। “ਬਸ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਜੀਣਾ ਹੈ।” ਅਰਜਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਲਾਨ ਹੈ।” ਨੂਰ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਹਰ ਦੁਨੀਆ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਸਨ। ਅਤੇ ਨੂਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਣ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ… ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ… ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈਂ।” ਨੂਰ ਨੇ ਚਾਹ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ— “ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ… ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।” ਉਸ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ… ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 43: ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਮਨ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ… “ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕੀ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਗੁਆਇਆ ਕੀ?” ਨੂਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਤ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸੋਚਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਘਰ ਸਨ… ਸਫ਼ਰ ਸਨ… ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਨ… ਅਰਜਨ ਵਰਗਾ ਸਾਥੀ ਸੀ… ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਸਣੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ… ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ… ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪਲ ਹੋਣੇ ਸਨ। ਨੂਰ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣਾਪਣ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੁਕੂਨ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ… ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਣੀਆਂ… ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਸਣੀਆਂ… ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਲਈ ਸੀ— “ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ… ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।” ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਈ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਗੁਆਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ। ਜਦੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ, ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਲੱਭਣੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲਈਆਂ। ਇੱਕ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ… ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ… ਅਰਜਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ… ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ… ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸੋਚਿਆ— “ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ… ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।” ਉਸ ਰਾਤ ਨੂਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ… ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ 44: ਨੂਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਨੂਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੰਗ ਹਰ ਪਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਦੇ ਸੰਤਰੀ, ਕਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ, ਕਦੇ ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ… ਨੂਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ— “ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਈ ਸੀ… ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇਕੱਲੇ ਕੱਟੀਆਂ ਸਨ… ਉਹ ਸਵਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ… ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਅਰਜਨ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਨੂਰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਦਰਦ ਦਾ ਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਦਰਦ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਰਕ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਰਦ ਸਾਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਨਹੀਂ… ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਚੁੱਕੀ। ਰੇਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸਦੀ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਪਈ। “ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ… ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।” ਅਰਜਨ ਦੂਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨੂਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਨੂਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੰਗਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ… ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਾਮ… ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਗੱਲਬਾਤ… ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਾਥ… ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਖ਼ਾਹਸ਼ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ— ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ… ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ… ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਗੁਆਉਣਾ। ਨੂਰ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਲਹਿਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ… ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ… ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਾਂਗੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ… ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ।” ਉਸ ਦਿਨ ਨੂਰ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ… ਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਬਦ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕੁਝ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ… ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਖੁਦ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ… ਇਹ ਹਰ ਉਸ ਦਿਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ। ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ— ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਜ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ… ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੂਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਸਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਪਨੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ… ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵੀ ਬਦਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਜਗਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦਰਦ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ… ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ… ਯਾਦ ਰੱਖੋ— ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ, ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਅਤੇ ਸੁਕੂਨ ਲੱਭ ਸਕੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ… ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ— ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ। — ਸਮਾਪਤ —

 

---

 

---

 

---

 

 

---

 

---

 

 

 

 

---

 

---

 

---

 

 

---

 

 

---

 

---