“ਇਸ ਡੇਲੀ ਡਾਇਰੀ ਦਾ ਹਰ ਪੰਨਾ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਝੂਠ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹੀ ਲਿਖਿਆ। ਜੋ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹੀ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ’ਤੇ ਉਤਾਰਿਆ।
ਜੇ ਕਦੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਲੱਗੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ।”
— ਪਰਦੀਪ ਕੋਰ
📖 ਲਿਖਤ 1: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ
✍️ pradeepkaur.blog
📖 ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਦਰਦ
📖 ਡਰ ਦਾ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਪਿਆਰ?
— ਇੱਕ ਨਿਊਯਾਰਕਰ ਦੀ ਡਾਇਰੀ
ਮਾਂ ਦੇ ਟੌਪਸ—ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਜਾਂ ਯਾਦ ਦੀ?
ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ।
ਅੱਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਜੋੜੀ ਟੌਪਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਅੱਜ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਟੌਪਸ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ। ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਭਾਰੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ। ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ, ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਾਂ, ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖਾਂ।
ਇਹ ਟੌਪਸ ਬਹੁਤ solid ਹਨ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੌਪਸ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੇ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਿੱਸੀ।
ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਬਣਵਾਏ ਹੋਣਗੇ। ਉਸਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ, ਉਸਦੀ ਜੁਵੇਲਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਕਦੇ ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ design ਚੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਵਿਆਹ, ਤਿਉਹਾਰ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਇਹ ਟੌਪਸ ਪਾਏ ਹੋਣਗੇ।
ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਪਈ ਬਣੀ-ਬਣਾਈ ਜੁਵੇਲਰੀ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ design ਸੋਚਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਨਿਆਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਇਹ design ਹੋਵੇ, ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਇੱਦਾਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਦਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਹੋਣ, ਹਾਰ ਹੋਣ, ਟੌਪਸ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗਹਿਣਾ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਦਾ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ design, ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਅ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹ ਟੌਪਸ ਉਸਦੀ ਧੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ—ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿੰਨੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੱਪੜੇ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ, ਗਹਿਣੇ ਬਣਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੈਸਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਮੇਰਾ” ਕਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਘਰ।
ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ।
ਮੇਰਾ ਸੋਨਾ।
ਮੇਰਾ ਪੈਸਾ।
ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੀ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ “ਮੇਰਾ” ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਆਇਆ।
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ smell ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਲ ਵੀ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਚਦੀਆਂ—ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਆਪਣੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਉਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸੋਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਦਾ।
ਉਸਦੇ ਪੈਸੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਬੈਂਕ-ਬੈਲੈਂਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਗੁਨ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।
ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ।
ਮਰੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੇਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਚੁੰਨੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਭਾਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਤਿਜੋਰੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕੀ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਕੱਪੜੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ?
ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇਸੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਵੀ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਟਾਈਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਹਰ ਕੱਪੜਾ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੀ।
ਇਸੇ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹਾਂ।
ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ swelling ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ swelling ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ-ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲਾ ਦੁੱਖ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਉਸਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਟੌਪਸ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੋਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਜੇ ਇਹ ਸੋਨਾ ਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਹੁੰਦੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਂ ਦੇ ਸਨ।
ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਉਹ ਯਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦਿਆਂ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚੁੰਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਦੇ ਇੱਕ ਘੜੀ ਵਿੱਚ।
ਕਦੇ ਐਨਕ ਵਿੱਚ।
ਕਦੇ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ।
ਅਤੇ ਕਦੇ ਮਾਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਟੌਪਸ ਵਿੱਚ।
ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਘਰ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇੱਕ-ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੋਵੇ।
ਕਿਉਂਕਿ ਪੈਸਾ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਮੀਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੋਨਾ ਕਦੇ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਵਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਦੀ ਯਾਦ—ਜੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਲਈਏ—ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਿਜੋਰੀ ਦੀ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅੱਜ ਮਾਂ ਦੇ ਟੌਪਸ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਾਂ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਉਸਦਾ ਦੁੱਖ, ਉਸਦੇ ਚਾਅ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਮਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ:
ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਦੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ—ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ, ਗਹਿਣਾ, ਚਿੱਠੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਚੀਜ਼—ਜਿਸਨੂੰ ਛੂਹਦਿਆਂ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ?
ਜੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਸਮਝੋ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਚੁੱਪ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਲਈ ਇੰਨਾ ਹੀ।
ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਿਓ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਓ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਰੱਬ ਰਾਖਾ।
✍️ ਪਰਦੀਪ ਕੋਰ
ਡੇਲੀ ਡਾਇਰੀ ✍️
ਅੱਜ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬੱਚੀ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ—ਹਰ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਚਿਹਰਾ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਕਾਲ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਆਇਆ: ਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬਦਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲ “ਮੈਂ” ਕੌਣ ਹਾਂ?
ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ।
✍️ਪਰਦੀਪ ਕੋਰ
ਛੱਬੀ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਨਲਾਈਨ ਪਿੱਛਾ—ਇਹ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੈ
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ।
ਅੱਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਛਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਛਾਂ ਇੱਕ ਫ਼ੋਨ ਕਾਲ ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇੱਕ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਬਣ ਕੇ। ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਫੇਸਬੁੱਕ, ਟਿਕਟੌਕ ਜਾਂ ਯੂਟਿਊਬ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਸੀ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਭੋਲੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਸਨ, ਮੇਰੀਆਂ ਵੀ ਉਮੀਦਾਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਕੀ ਬੀਤੀ—ਇਹ ਸੱਚ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬੰਦ ਰਿਹਾ।
ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਈਆਂ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰਾ ਦਰਦ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਹੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ।
ਆਖ਼ਰ ਮੈਂ ਉਸ ਖਾਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਗੱਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਛੱਬੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ।
ਪਰ ਫਿਰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਚਰਿੱਤਰ ਬਾਰੇ, ਕਦੇ ਮੇਰੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸੇ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ—ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਉਸਨੂੰ ਪਾਗਲ, ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਅਧੂਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।
ਮਾਂ ਬਣਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਬਣਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਸੋਚ, ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਉਸਦਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਥਾਂ ਲੱਭ ਕੇ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਦਲੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਗੱਲ—ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਦੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਤਲਾਕ ਕੋਈ ਅਨੋਖੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਬਚਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀ ਲਈ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜੇ ਦੋ ਰਾਹ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਕਿਹੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੈ?
ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਬੱਚੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਵੇ—ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਛੱਬੀ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹੋ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਮੰਚਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਰਹੋ—ਇਹ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇਹ ਫ਼ਿਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੈ।
ਉਮਰ ਸੱਠ ਸਾਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਸੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੋਚ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਈ ਲੋਕ ਇਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਉਹ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਗਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਦੇ ਬਿਮਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਛਾਲਦੇ ਹਨ।
ਅਤੇ ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਮੁੜ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵੇਖੋ—ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਾਗਲ, ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਕਹੋ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ।”
ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਹੈ?
ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਵੇ—ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ “ਨਹੀਂ” ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਣ ਵਾਸਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਛੱਬੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਜਵਾਬ ਹੈ।
ਉਸ ਚੁੱਪ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ। ਜੋ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸੱਚ ਸੀ।
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਦੱਸਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਹੱਕ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤੰਗ ਕਰਨ, ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਡਰਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਹਰ ਉਸ ਔਰਤ ਅਤੇ ਹਰ ਉਸ ਮਰਦ ਲਈ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਮਾਜਿਕ ਮੰਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੀ ਅੱਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋ।
ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਰ ਟਿੱਪਣੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੱਚ ਹਰ ਵਾਰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਚੁੱਪ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਣਾ ਡਰਪੋਕ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ।
ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਣਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਦਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਮਕੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸਬੂਤ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰੀ ਅੱਜ ਦੀ ਗੱਲ ਬਦਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੌਡਕਾਸਟ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਹੀ ਹਾਂ।
ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹਾਂ:
ਜੇ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਛੱਬੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਉਂ ਖੋਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਅਤੀਤ ਦੇ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਉਂ ਖੜਕਾ ਰਹੇ ਹੋ?
ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਣ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਘਰ ਵਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ। ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਪੁਰਾਣੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੀਣ ਦੇਣਾ।
ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਸਤਕ ਦੇਣਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਪਿੱਛਾ ਹੈ।
ਇਹ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੈ।
ਜੀਓ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਣ ਦਿਓ।
ਜੇ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰੋ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰੋ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੋਹਣੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ—ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਨਾ ਹੋਵੋ। ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਬਣਾਓ। ਸਬੂਤ ਸੰਭਾਲੋ। ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਮਦਦ ਲਵੋ।
ਅਤੀਤ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ।
ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੱਜ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ
ਮਿਲਾਂਗੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਨਿਕਲੀ ਗੱਲ ਨਾਲ।
ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਓ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਿਓ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅੱਜ ਖ਼ਰਾਬ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿਓ।
ਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ?
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਹਰ ਉਹ ਗੱਲ ਜਿਹੜੀ ਸੱਚ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ—ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।
ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ—ਅਸੀਂ ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂਗੇ? ਇਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗੇ? ਜੇ ਧੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਾਂਗੇ? ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਵਾਂਗੇ?
ਮਾਂ-ਬਾਪ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਬਚਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਅੱਜ ਸਮਾਂ ਕੁਝ ਉਲਟਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਅਜੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਲਈ content ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। Pregnancy test ਉੱਤੇ ਆਈਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਤੋਂ camera ਚਾਲੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ report, doctor ਦੀ appointment, ultrasound, gender reveal, baby shower ਅਤੇ delivery room—ਹਰ ਪਲ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਠੀਕ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ camera ਦਾ angle ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ video ਬਣਨੀ ਹੈ, views ਆਉਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ video ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਹੋਣੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ ਗਲਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਤਸਵੀਰ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ, ਯਾਦਾਂ ਸੰਭਾਲਣੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਦੱਸਣਾ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ।
ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
ਮੈਂ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ—ਜਿਹੜੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਲਾਜ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੰਨੀ ਵੀ ਰੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਰਭ ਠਹਿਰਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਹਰ ਨਿੱਜੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Pregnancy report ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੱਕ—ਪੇਕੇ, ਸਹੁਰੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਮੈਨੂੰ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ ਬਣਨਾ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਕੀ ਹਰ ਨਿੱਜੀ ਪਲ ਨੂੰ views ਲਈ ਜਨਤਕ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਕੀ ਮਰਿਆਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ? ਜਾਂ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ—ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿੱਜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ?
ਫਿਰ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ camera ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, privacy ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ social media ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਰੋਣਾ, ਨਹਾਉਣਾ, ਖਾਣਾ, ਬਿਮਾਰ ਹੋਣਾ—ਸਭ ਕੁਝ internet ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੱਚੇ ਨੇ ਇਸਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ—ਪਹਿਲਾਂ camera ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਾ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਡਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਲ ਵੀ content ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—“ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ busy ਹਾਂ, ਸਾਡਾ business ਹੈ।”
ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ business ਕਿਸਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਉਹ ਬੱਚਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਰੁਕ ਕੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦਾ ਕੰਮ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਕਰਵਾਉਣਾ ਨਹੀਂ।
ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਅੱਜ upload ਕੀਤੀ video ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਹੜੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਫੋਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੌਣ ਉਸਨੂੰ download ਕਰੇਗਾ, ਕੌਣ edit ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਵਰਤੇਗਾ।
Internet ਉੱਤੇ ਪਾਈ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਾਡਾ ਪੂਰਾ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅੱਜ ਬੱਚਾ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਉਸਦੀਆਂ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ videos ਵੇਖਣਗੇ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗੇਗਾ?
ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਯਾਦਾਂ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ digital record ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਟਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ?
ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਿਹੜੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨੈਤਿਕ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਹਰ ਉਹ video ਜਿਸਨੂੰ ਲੱਖਾਂ views ਮਿਲ ਜਾਣ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਸਹੀ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਵਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਪਿਉ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਉਹ companies ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਨੂੰ views ਅਤੇ advertisements ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬੱਚਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ property ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਇਨਸਾਨ ਹੈ—ਜਿਸਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਆਪਣੀ ਨਿੱਜਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ:
ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਾਓ, ਪਰ ਹਰ ਯਾਦ ਵੇਚਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੀ ਕਰੋ, ਪਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।
Camera ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਾਂ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। Video upload ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਏ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚਾ content ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬੱਚਾ ਕੋਈ product ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬੱਚਾ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਬੱਚਾ ਰੱਬ ਦੀ ਦਾਤ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ videos social media ਉੱਤੇ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਓ—ਪਰ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ।
ਫਿਰ ਮਿਲਾਂਗੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੇ ਨਾਲ।
“AI ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਲਈ ਨਹੀਂ”
ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਦਿਲ ਦੀ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਚਾਈਆਂ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਕਈ ਵਾਰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ:
“AI ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਲਈ ਨਹੀਂ।”
ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਹਾਂਗੀ:
“AI ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਲਈ ਨਹੀਂ।”
ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ TikTok ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ AI ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕਿਤੇ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਵਰਗੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਨਕਲੀ ਸਿੱਖ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ—AI ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਤਸਵੀਰ ਭਾਵੇਂ ਨਕਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਸੱਟ ਅਸਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਭਾਵੇਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੇ captions ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ “ਬਦਲਾ” ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ:
ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਝਗੜਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਗਲਤ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਸਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪੂਰੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ?
ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਗਲਤ content ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੌਮ ਨੂੰ ਗਲਤ ਕਹਿ ਦੇਈਏ?
ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਗਲਤ ਹਨ।
ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ accounts ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਇਹ content ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ captions ਅਤੇ profiles ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਓ—ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੀ।
ਕਿਸੇ account ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਨਾਮ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਗੰਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਭਾਰ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਵੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ—ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੇਅਦਬੀ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ content ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ:
“ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ, ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ।”
ਭਾਵ—ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਰਾਇਆ ਨਹੀਂ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਈਏ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗਲਤ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੀਏ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਲਈ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾ ਪਾਲੀਏ।
ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਵੀ ਬੋਲਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਮਰਿਆਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੀ।
ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਜੋ AI ਨਾਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ:
ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪਿਆਰਾ ਹੈ?
ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ?
ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ ਜੇ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਪੀਰ, ਪੈਗੰਬਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਇਬਾਦਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਵੇ?
ਜੇ ਜਵਾਬ “ਹਾਂ” ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ?
ਸਤਿਕਾਰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਧਰਮ ਸਾਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ?
AI ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਲਮ, ਕੈਮਰਾ ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ।
ਕਲਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਲਮ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਬਾਰੇ ਝੂਠ ਵੀ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਕਲੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਅਸਲੀ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ AI ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ AI ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੀਅਤ ਕੀ ਹੈ।
AI ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਮਾਰਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸੇ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ creativity ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਪਰਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਫ਼ਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Social-media ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਵੀਡੀਓ ਹੇਠਾਂ “AI-generated” ਲਿਖ ਦੇਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ।
ਜੇ ਕਿਸੇ content ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ, ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਕਿਰਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਲਦੀ remove ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Platforms ਕੋਲ ਤਕਨੀਕ ਹੈ। ਉਹ copyrighted ਗਾਣਾ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਾਰਮਿਕ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਾਡੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੀਡੀਓ ਹੇਠਾਂ ਲੜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਖਦੇ ਜਾਂ ਅੱਗੇ share ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ social-media ਦਾ system ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ content ਪਸੰਦ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਗੰਦੀ ਵੀਡੀਓ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਖੁਦ ਅਜਿਹੇ accounts ਨੂੰ block ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬੇਅਦਬੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ block ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ report ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
Screenshot ਰੱਖੋ। Username ਅਤੇ link ਸੰਭਾਲੋ। ਵੀਡੀਓ ਨੂੰ religious hate, harassment ਜਾਂ abusive content ਵਜੋਂ report ਕਰੋ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਨਾ ਦਿਓ।
ਅੱਗ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਘਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਨਹੀਂ—ਸਾਰਾ ਮੁਹੱਲਾ ਸੜਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ:
ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ account ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਵਾਲਾ content ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਦਾ ਨਾਮ ਵਰਤਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਾਂਗੀ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸਿੱਖ account ਇਸਲਾਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰੀਏ।
ਇਨਸਾਫ਼ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਨਸਾਫ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੰਗੀਏ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਇਮਾਰਤ ਜਾਂ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕਿਸੇ online ਲੜਾਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵੀਂ ਸੋਚ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁੰਡੇ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ creator ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ comment ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤੱਥ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਦਿਓ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਆਉਣਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹਰ ਵੀਡੀਓ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ profile ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਦਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਲ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਮ ਵਾਲਾ account ਉਸ ਧਰਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
AI ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਕੌਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜੀਏ?
ਕਿਸਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ?
ਕੀ ਇਹ content ਸੱਚੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ views, followers ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਲਈ ਸਾਡੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਇਹ ਸਵਾਲ ਅਸੀਂ ਹਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣੇ ਹਨ।
ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ:
ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।
ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੈ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪੀਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੀਏ—ਪਰ ਸੱਚ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਲ।
ਤਕਨੀਕ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਪਰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।
AI ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੇ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋਵੇ।
ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ:
“AI ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਲਈ ਨਹੀਂ।”
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਸਮਝ, ਗਲਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਲ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
✍🏽 ਪਰਦੀਪ ਕੌਰ
#ਪਰਦੀਪਕੌਰਪੋਡਕਸਤ
#pardeepkaur.blog
ਕਿਹੜੀ ਕਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਹੋਵੇ…
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੋਸਤੋ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਹ ਸਫ਼ਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਕੁਝ ਦਰਦ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਉਸ ਰਾਤ ਮੈਂ ਆਪਣੀ job ਤੋਂ ਘਰ ਆਈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ gym ਚਲੀ ਗਈ। ਸਭ ਕੁਝ ਆਮ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਮੈਂ ਮਾਂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਬੀ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕਿਆ। ਮੈਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—
“ਉਹ ਸੌਂ ਗਏ ਨੇ।”
ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਜੇ ਸਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਲਿਆ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਗੱਲ ਕਰ ਲਵਾਂਗੀ। ਮਾਂ ਜੀ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ—ਮਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹੋਣਗੇ, ਅਸੀਂ ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗੀ।
ਪਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ Walgreens Pharmacy ਤੋਂ ਫ਼ੋਨ ਆ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਦੀ shift ਖਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਹ shift ਲੈ ਲਈ।
ਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਿਹਾ—
“ਚਲੋ ਠੀਕ ਹੈ, ਤੂੰ ਕੰਮ ਲੈ ਲਿਆ।”
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਆਖ਼ਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਵੇਗੀ।
ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ Pharmacy ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ੋਨ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਮਾਂ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ call ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ।
ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ—ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣੇ ਹੀ ਨੇ। ਫਿਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ।
ਪਰ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਾਂ ਸਾਡੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲਗਭਗ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ husband ਕੰਮ ’ਤੇ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—
“ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ…”
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਹ calls ਸਨ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ?
ਕੀ ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ?
ਕੀ ਉਹ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ?
ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ?
ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਸੀ।
ਮੈਂ hospital ਪਹੁੰਚੀ। ਮਾਂ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ breathing machine ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। Nurses ਦੀ shift ਬਦਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—
“ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜੀ ਚਲੇ ਹੀ ਗਏ ਨੇ, ਤਾਂ ਇਹ machine ਲਾਹ ਦਿਓ।”
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਾਇਦ nurses ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਪਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ—ਇੱਕ ਐਸੀ ਧੀ ਜਿਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ, ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ nurses ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮੁੜ hospital ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਫਿਰ ਮੈਂ ਮਾਂ ਜੀ ਨੂੰ funeral hall ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲ ਸਨ—ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ, ਸੰਵਰੇ ਹੋਏ। ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਸਨ, ਹੋਠ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਬੇਅੰਤ ਗੱਲਾਂ ਸਨ।
ਉਸ ਪਲ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ—ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪਿਆਰ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੁੱਪਚਾਪ ਕੋਲ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਸੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਵੱਸ ਗਿਆ—
ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਫ਼ੋਨ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ?
ਜੇ ਮੈਂ ਕੰਮ ’ਤੇ ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ?
ਜੇ ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਦਾ?
ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਰੇਹਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜੀ ਸੱਤਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
“ਮੇਰੀ ਧੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆ ਸਕੀ…”
ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਮਾਂ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੈ—ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ।
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ job ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਦੂਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੰਮ ਮੇਰੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਉਸ ਦਿਨ ਨਾਲ, ਜਿਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ call ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ।
ਦੋਸਤੋ, ਕੰਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਦੀ call ਆਵੇ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਕਰੋ। ਜੇ miss ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ call ਕਿਸੇ ਲਈ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਪਣਿਆਂ ਕੋਲ ਬੈਠੋ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜੋ। ਪਿਆਰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਦਿਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਆਖ਼ਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਹੜੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ call ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ।
ਮਾਂ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਲੈਣਾ—
ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ call ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਘੱਟ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਥਾਂ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੀ।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਬਖ਼ਸ਼ਣ।
ਦੋਸਤੋ, ਅੱਜ ਲਈ ਬਸ ਇੰਨਾ ਹੀ। ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦਿਓ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੋ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ।
ਆਪਣਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣਾ… ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵੀ।
✍🏽 ਪਰਦੀਪ ਕੌਰ
ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਕਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀ?
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੋਸਤੋ।
ਅੱਜ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਇੰਝ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਫ਼ੋਨ ਰੱਖ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਵਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਸਕਰੋਲ ਕਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ… ਕਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ…। ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੀਡੀਓ, ਇੱਕ ਗੱਲ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਗੱਲ—ਤੇ ਰਾਤ ਚੁੱਪਚਾਪ ਲੰਘਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕਰੋਲ ਕਰਦਿਆਂ ਅਚਾਨਕ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ—ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਸਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਗੱਲ ਅੱਜ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖੀ—ਬਚਪਨ, ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ। ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਮਿਲੇ। ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਉੱਤੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਹੇਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਸਕੋ। ਜਿਸਨੂੰ ਕਹਿ ਸਕੋ, “ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਨ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੱਲ ਕਰ।” ਜਿਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਕਦੇ ਬਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪੱਕੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਸਨ। ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, “ਚਲੋ, ਅੱਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਘਰ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ।” ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਕੋਲ ਰਾਤ ਵੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਹੱਸਦੇ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ—ਇਹ ਸਹੇਲੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਕਿਸ ਪਲ ਇੱਕ ਆਮ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ?
ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵੀ ਦੋਸਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸੀ—ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਆਪਣਾ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਉੱਥੋਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਵੱਲ। ਬੱਸ। ਉਸ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤੀਜਾ ਇਨਸਾਨ ਆਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਲੂ ਲਾ ਕੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਮੇਰਾ ਹੱਸਣਾ, ਮੇਰਾ ਰੋਣਾ—ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਦਾਇਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ। ਬੱਸ ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਅ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੇ ਹਸਬੈਂਡ ਤੱਕ ਆ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹਸਬੈਂਡ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਾ ਰਸਤਾ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤਾਂ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਹੇਲੀ ਲਈ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦੋ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਫ਼ੋਨ ਉੱਤੇ। ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਚੱਲਦੀ ਗੱਡੀ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਨਾਲ ਬੈਠੇ, ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਗਏ। ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।
ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ। ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਹੇਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਬੈਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਸਬੈਂਡ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਗਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦਸ-ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਹੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ।
ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ—ਇਹ ਕੌਣ ਹੋਣਗੀਆਂ? ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਹ ਇੰਨੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ? ਕੀ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ?
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ? ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੀ? ਕੀ ਕਮੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਰਿਹਾ?
ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਇੱਥੇ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਵਰਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਇਦ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਸਤਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਮਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਆਇਆ—ਕੀ ਸਹੇਲੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਣ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹੇ? ਜਾਂ ਉਹ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖੇ?
ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਮਾਪਦੀ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਮ ਮਿਲਾਪ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਹੇਲੀ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠੇ ਚਾਹ ਪੀਣ, ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਜਾਂ ਹੱਸਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਹੇਲੀ ਉਹ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਕੋਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੱਕ ਆਉਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਦਿਲ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਨਿਕਲੇ।
ਪਰ ਅੱਜ ਇਸ ਉਮਰ ਦੇ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਗੱਲ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠੀ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਘੁੰਮੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਨਸਾਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ।
ਮੇਰੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਾਹਰ ਉਦੋਂ ਆਈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੌਣ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੇਗਾ, ਕੌਣ ਸਮਝੇਗਾ, ਕੌਣ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ—ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਅਣਜਾਣਪੁਣੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ।
ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸਨ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਉਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੋਵਾਂ—ਪ੍ਰਦੀਪ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਤੂੰ ਅੱਜ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?
ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰਾ ਪੌਡਕਾਸਟ ਹੀ ਮੇਰੀ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਵੀ ਆਪ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਵੀ ਆਪ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਆਪ ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਵੀ ਆਪ ਪੂੰਝਦੀ ਹਾਂ।
ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚੁਭਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਵਾਂ, ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਐਸੀ ਸਹੇਲੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਾਂ, “ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈ?”
ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ—ਨਹੀਂ।
ਅਤੇ ਇਹ “ਨਹੀਂ” ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ। ਨਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ, ਨਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਬ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੱਸ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੀ ਚਲੀ ਗਈ।
ਹੁਣ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਦਿਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਰਹਿ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇਕੱਲਾਪਣ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਉਹ ਉਸਦੀ ਆਦਤ, ਉਸਦੀ ਢਾਲ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦਾ ਘਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਆਵੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰ ਬੁਲਾਉਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੱਸਦੀਆਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਸਹੇਲੀ ਆਖ਼ਿਰ ਬਣਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?
ਕੀ ਦੋਸਤੀ ਇਕੱਠੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਣ ਨਾਲ? ਕੀ ਦੁੱਖ ਵੇਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਨ ਨਾਲ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?
ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਪੌਡਕਾਸਟ ਕੋਈ ਹੱਲ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤਰਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਗੱਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਰਹੀ—ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਸਹੇਲੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਸਹੇਲੀ ਕਿਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਰਹੀ ਕੋਈ ਔਰਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠੀ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਚੁੱਪ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸੁਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਲਕਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ—ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਔਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀਆ ਹੋਰ ਗੱਲਾ ਸੁਣਨ ਲਈ spotify ਤੇ pardeep kaur podcast ਜਰੂਰ ਸੁਣੋ ਤੇ folllow ਕਰੋ
ਰੱਬ ਰਾਖਾ
✍🏽 ਪਰਦੀਪ ਕੌਰ
#ਪਰਦੀਪ ਕੌਰ
ਬਟਵਾਰਾ — ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਏ
1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਜ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕੋ British India ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਖੇਤ ਅਗਲੇ ਦੇ ਖੇਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਘਰ ਹੇਠਾਂ ਸੀ। ਵਿਆਹਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਉੱਪਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸਵਾਲ ਸੀ—ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਤਾ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗੀ?
Congress ਇੱਕ ਇਕੱਠੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ Muhammad Ali Jinnah ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ Muslim League ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ Hindu-majority democracy ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ political minority ਰਹਿਣਗੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ Muslim League ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ Pakistan ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ।
ਲੋਕ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ Punjab ਅਤੇ Bengal ਵਿੱਚ Hindu, Muslim ਅਤੇ Sikh populations ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਫਿਰ 1946–47 ਵਿੱਚ communal violence ਵਧਦੀ ਗਈ। ਡਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਫਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ।
ਅਖੀਰ British ਸਰਕਾਰ, Muslim League ਅਤੇ Congress ਦੀ leadership ਉਸ ਮੋੜ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਵੰਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Punjab ਵੀ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ West Punjab Pakistan ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ East Punjab India ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਪਰ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚੀ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
West Punjab ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੱਖਾਂ Hindu ਅਤੇ Sikh ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ India ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। East Punjab ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ Muslims Pakistan ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।
ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਗੱਡੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੈਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਬਿਠਾਏ। ਕੋਈ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰਿਆ।
ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਸਨ:
“ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵਾਂਗੇ।”
ਪਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ। Refugee trains ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ। ਪਿੰਡ ਸਾੜੇ ਗਏ। ਔਰਤਾਂ abduct ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ sexual violence ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈਆਂ। ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ।
ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
West Punjab ਵਿੱਚ Hindus ਅਤੇ Sikhs ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਏ।
East Punjab ਅਤੇ Delhi ਸਮੇਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ Muslims ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਏ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹੋਈ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਫਿਰ ਉਸ ਬਦਲੇ ਦਾ ਬਦਲਾ।
ਅਤੇ ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਮਰਦੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ Pakistan ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਨਾ India ਵੰਡਿਆ ਸੀ।
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਫਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੌਣ ਮਰਿਆ?
ਇਸਦਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਵਾਬ ਹੈ:
ਅਸੀਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ Muslims, Hindus ਜਾਂ Sikhs ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ record ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ historians ਦੇ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦੇ estimates ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਹੈ।
ਇਲਾਕੇ ਮੁਤਾਬਕ victims ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
West Punjab ਵਿੱਚ Hindu ਅਤੇ Sikh minorities ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੋਂ ਉਜੜ ਗਈਆਂ।
East Punjab ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ Muslim population ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਉਜਾੜਾ ਝੱਲਿਆ ਅਤੇ Pakistan ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਈ।
ਇਸ ਲਈ Partition ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ ਧਰਮ ਕਾਤਲ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ victim।
ਤਸਵੀਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਡਰ ਅਤੇ ਬਦਲਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ Hindu, Muslim ਅਤੇ Sikh—ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਵਾਂ ਰੋਈਆਂ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ।
ਦੋ ਦੇਸ਼ ਬਣੇ।
ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਦ ਝੰਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ—
ਉਹ ਆਪਣਾ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਘਰ ਸੀ।
✍️ਪਰਦੀਪ ਕੋਰ
#ਬੱਬੂਡਾਇਰੀ
ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ—
ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ?
ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਿਆਰ, ਆਦਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਥ—ਸਭ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਛਾਣਨਾ ਹੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਕੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ।
ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆ ਜਾਣੀ।
ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਕਰਨਾ।
ਪਰ ਸਾਲ ਬੀਤਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ” ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—
“ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ?”
ਕਈ ਵਾਰ ਦਵਾਈ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਵਿੱਚ।
ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਿ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਪਸੰਦ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ।
ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਬਿਨਾਂ ਕਹੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਜਾਣ ਵਿੱਚ।
ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ…
ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਜੀਣ ਦੇਣ ਵਿੱਚ।
ਇਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਲੰਮੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਹਾਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—
ਕੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਹੈ?
ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਜਿੰਨਾ ਸਧਾਰਨ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਉੱਨਾ ਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਮਰ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਪਨੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪੈਸਾ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ—
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਹ ਦਿਨ ਵੇਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਵੇਲੇ ਦੂਜੇ ਨੇ ਘਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਦੇ ਇੱਕ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਨੇ।
ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕੋਈ ਬੈਂਕ ਦਾ ਖਾਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਿੱਥੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸਨੇ ਕਿੰਨਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਨੇ ਕਿੰਨਾ ਕੱਢਿਆ।
ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ…
ਕਦੇ ਉਹੀ ਦੋ ਇਨਸਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੱਟੇ ਹੋਣ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਦੂਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘਰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਛੱਤ ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ…
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੱਲਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਲ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਦੋ ਲੋਕ ਲੜਦੇ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਲ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਮਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—
ਜੇ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ,
ਤਾਂ ਕੀ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਝੂਠ ਸੀ?
ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ—ਨਹੀਂ।
ਹਰ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਫੁੱਲ ਝੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਖਿੜਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਵੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ।
ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਸਫ਼ਰ ਬੇਮਾਇਨਾ ਸੀ।
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤੇ ਕੁਝ…
ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ।
ਸ਼ਾਇਦ ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਟਿਕਟ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਦੀ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਾ ਸਮਝ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਉਂਦਾ।
ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਇਨਸਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖੇ।
ਇਹ ਮੰਨੇ ਕਿ—
ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਜੀਏ ਸੀ।
ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਕੁਝ ਸੀ।
ਹਾਂ, ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਸਨ।
ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਵੀ ਸਨ।
ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।
ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਸੀ…
ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਉਸ ਸਫ਼ਰ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ।
ਉਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ।
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਾਕ ਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਜਿੱਤ, ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਰ।
ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ—
“ਜੋ ਵੀ ਸੀ… ਆਪਣਾ ਸੀ।
ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਸੀ… ਸੱਚ ਸੀ।
ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਸੀ ਸਾਡਾ।”
ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਅੰਤ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ,
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ,
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ maturity ਇਹੀ ਹੈ—
ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਕ ਨਾ ਦੇਣਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਬਦਲ ਦੇਵੇ।
ਕਿਉਂਕਿ ਅਖੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਉਹ ਸਿਰਫ਼…
ਉਸਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਫ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ—
ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ,
ਕੀ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਏ ਸੀ?
ਸ਼ਾਇਦ ਹਰ ਸਫ਼ਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕੁਝ ਸਫ਼ਰ ਸਾਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ…
ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—
“ਸ਼ੁਕਰੀਆ…
ਜਿੰਨਾ ਰਾਹ ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਤੁਰੇ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਸੀ ਸਾਡਾ।”
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਸਪਾਲ ਨੂੰ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਮੁਬਾਰਕਾਂ। ਰੱਬ ਕਰੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹੇ, ਖੁਸ਼ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇਵੇ।
ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਮੁਬਾਰਕਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਜਿਸਦਾ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਸੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਛੱਬੀ ਸਾਲ ਜਸਪਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਨੇ।
ਛੱਬੀ ਸਾਲ।
ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜਸਪਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ perfect couple ਹਾਂ।
ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ perfect couple ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਬਹੁਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਾਰਾਜ਼ਗੀਆਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ, ਬਹਿਸਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ।
ਅਸੀਂ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਹਾਂ।
ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਸਪਾਲ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹਾਂ, “ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਬੋਲਿਆ ਕਰ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਕਰ।” ਪਰ ਉਹ ਕੀ ਕਰੇ? ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਉੱਚੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਤੇ ਜੇ romance ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਾਲਾ romance ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਿੱਠੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਕੇ ਪਿਆਰ ਜਤਾਉਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੱਬੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣੀ ਹੈ—
ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਿਸ਼ਾਵਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਲਈ।
ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ romantic dialogue ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਗਲਤੀ ਮੇਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕਦੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ situation ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਛੋਟਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ।
ਉਹਦੇ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਅਹਿਸਾਸ ਮਿਲਿਆ ਹੈ—
“ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਏਂ।”
ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ embarrassing situation ਬਣ ਗਈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੈ।
ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਈ।
ਪਰ ਜਸਪਾਲ ਨੇ ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹਨੇ ਬਸ ਇਹੀ ਕਿਹਾ, “ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰ।”
ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ।
ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਸੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਆਰ ਹਮੇਸ਼ਾ “I love you” ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਿਆਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵੋ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਨਸਾਨ ਤੁਹਾਨੂੰ judge ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਜਸਪਾਲ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਹਦੇ ਲਈ ਇਹੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬੈਠੇ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ—
ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਾਡੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੀਆਂ qualities ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ list ਬਣਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠੇ।
ਜਿਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜਸਪਾਲ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ perfect ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨੂੰ ਮੇਰੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾ ਲਈ।
ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਾਂਝੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ—
ਸੰਤੋਖ।
ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੰਗਾਂ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ।
ਮੈਂ ਕਦੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਹਿਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਲੈ ਕੇ ਦੇ ਜਾਂ ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਦੇ। ਅਤੇ ਉਹਨੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਇਹ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਕਿ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਮਾ, ਹੋਰ ਲਿਆ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਰਗਾ ਬਣਾ।
ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਨਾ ਸਬਰ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਫਾਈਵ-ਸਟਾਰ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਪਰ ਨਾ ਕੁੱਲੀ ਸਾਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਫਾਈਵ-ਸਟਾਰ ਹੋਟਲ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡਾ।
ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹੀ।
ਜੋ ਰੱਬ ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕੀਤਾ।
ਘੱਟ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਲਏ। ਵੱਧ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਕੀ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਸ ਉਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਜੋ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
ਪਰ ਜੇ ਕਦੇ ਫਿਰ ਜਨਮ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇ।
ਮੈਂ ਚਾਹਾਂਗੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਹੀ ਹੋਣ।
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਕੇ ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਕਦੇ ਭੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਫਿਰ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਵੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇ।
ਮੈਂ ਚਾਹਾਂਗੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਮਿਲਣ।
ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵੀ ਇਹੀ ਮਿਲੇ।
ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ list ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਜੁੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—
ਜਸਪਾਲ।
ਜੇ ਕਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂਗੀ ਕਿ ਜਸਪਾਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲੇ।
ਪਰ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਮਿਲੀਏ।
ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਆਵਾਂ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਆਵੇ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਢੱਕੀਏ ਨਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਈਏ।
ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਛੱਬੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ perfect relationship ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਹੈ।
Perfect relationship ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਮੇਰੇ ਲਈ perfect relationship ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ, imperfect ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।
ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਸਿੱਖਦੇ ਨੇ।
ਇਕੱਠੇ ਬਦਲਦੇ ਨੇ।
ਇਕੱਠੇ ਬੁੱਢੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਨੇ।
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਜਨਮਦਿਨ ’ਤੇ, ਜਸਪਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “Happy Birthday” ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ।
ਮੈਂ ਉਸ ਰੱਬ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਜਿਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ।
ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਮੁਬਾਰਕਾਂ।
ਅਤੇ ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਈ ਜਨਮ ਹੁੰਦੇ ਨੇ…
ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਅਰਦਾਸ ਹੈ—
ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਬਣ ਕੇ, ਹੋਰ ਸੋਹਣੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲੀਏ।
ਅਤੇ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ…
ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਜਨਮਦਿਨ ਇੰਝ ਹੀ ਮਨਾਉਂਦੀ ਰਹਾਂ।