ਰੱਬ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ?
ਹਾਂ, ਇਹੀ contradiction ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, “ਕਰਮ ਹੋਣਗੇ,” ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡਾ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਾਲਮ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿੱਖਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ “ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ” ਵਾਲੀ ਸੌਖੀ explanation ਟੁੱਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇੱਕ distinction ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ worldly justice ਮਨੁੱਖੀ institutions—ਕਾਨੂੰਨ, courts, society—ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। “ਰੱਬ ਆਪੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇਗਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਹੀ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਤੇ victim ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਾਂਗੀ। ਕਿਸੇ ਬੇਕਸੂਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਿ “ਇਹ ਉਸਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸੀ।” ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ explanation ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅਣਜਾਣ “ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ” ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ fact ਬਣਾ ਕੇ victim ਉੱਤੇ ਲਾਉਣਾ ਬੜਾ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਤੇ ਹਾਂ—ਤੇਰਾ ਸਵਾਲ ਫਿਰ ਵੀ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਕੋਈ ਪਰਮ ਨਿਆਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਦਿਖਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਇਸਦਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਸੱਚ ਕਹਿ ਸਕਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ faith ਉੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ evidence ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਰ faith ਨੂੰ evidence ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਹਾਂ। ਜੇ “ਰੱਬ” ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਕ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਮੂਲ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਸੋਚੀਏ, ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ, energy, gravity, ਸਮਾਂ, ਜੀਵਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ consistency ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ; ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ discover ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
Science ਸਾਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਵੇਂ evolve ਹੋਇਆ। ਪਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੁਝ ਹੈ ਹੀ ਕਿਉਂ? ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ universe ਕਿਉਂ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਇਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ mathematics ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਇੱਥੋਂ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ conclusions ਕੱਢਦੇ ਨੇ। ਕੋਈ ਉਸ ultimate reality ਨੂੰ God ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ Waheguru, ਕੋਈ universal consciousness, ਕੋਈ nature, ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ universe ਨੂੰ ਕਿਸੇ creator ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਮੇਰੇ ਲਈ intellectually ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ position ਇਹ ਹੈ: ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਸ ultimate reality ਦੇ ਪਿੱਛੇ conscious God ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਵਾਲਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕਿ “ਕੀ ਇਸ ਸਾਰੀ existence ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਹੋਰ fundamental ਹੈ?” ਇਹ philosophy ਅਤੇ physics ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ “ੴ” ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ powerful idea ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗੇ “ਰੱਬ” ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਹਕੀਕਤ—ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ—ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਪਰ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਉਹ ਇੱਕ ਤਾਕਤ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ—ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਾਂ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗੀ।